🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:47:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थविर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थविर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थविर

अर्थ: दृढ़, पक्का, स्थिर

संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्

व्युत्पत्ति: स्था + किरच्, स्थवादेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थविर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्थविर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्थविर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थविरःस्थविरौस्थविराः
द्वितीयास्थविरम्स्थविरौस्थविरान्
तृतीयास्थविरेणस्थविराभ्याम्स्थविरैः
चतुर्थीस्थविरायस्थविराभ्याम्स्थविरेभ्यः
पञ्चमीस्थविरात् / स्थविराद्स्थविराभ्याम्स्थविरेभ्यः
षष्ठीस्थविरस्यस्थविरयोःस्थविराणाम्
सप्तमीस्थविरेस्थविरयोःस्थविरेषु
सम्बोधनहे स्थविरहे स्थविरौहे स्थविराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थविर
स्थविर
sthavira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थविर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृद्ध । बुड्ढा । जैसे,—उनका प्रभाव स्थविर और युवा सब पर समान हुआ ।—अयोध्यसिंह (शब्द॰) ।
२. ब्रह्मा ।
३. वृद्ध और पूज्य बौद्ध भिक्षु ।
४. छरीला । शैलेय ।
५. विधारा । बृद्धदारक ।
६. कदंब । कदम ।
७. बौद्धों का एक संप्रदाय ।
स्थविर २ वि॰
१. वृद्ध और पूज्य ।
२. स्थिर । दृढ़ । अचल (को॰) ।
३. पुरातन । प्राचीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थविर ˚विष्ठ. See p. 1265.
स्थविर . See p. 1265, col. 2.
स्थविर mf(आ or ई)n. (cf. स्थावर, p. 1264) broad, thick, compact, solid, strong, powerful, RV.; AV.; Br.; MBh.; Hariv.
old, ancient, venerable (˚रे काले or भावे, ‘in old age’), Br. &c. &c.
स्थविर m. an old man, W.
(with Buddhists) an ‘Elder’ (N. of the oldest and most venerable Bhikṣus), MWB. 184; 255 &c.
N. of Brahmā, L.
(pl.) N. of a school (also आर्य-स्थ्˚), Buddh.
स्थविर (अम्), n. benzoin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1262,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थविर a. [स्था-किरच् स्थवादेशः] 1 Fixed, firm, steady. --2 Old, aged, ancient. --रः 1 An old man. --2 A beggar. --3 N. of Brahman. --रा An old woman; स्थबिरे का त्वं [] अयमर्भकः कस्य नयनानंदकरः Dk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थविर न० स्था--किरच् स्थवादेशः । १ शैलेये गन्धद्रव्ये राजनि० २ चतुर्मुख ब्रह्माण पु० हेमच० । ३ अचले ४ स्थिरे त्रि० उणा० ५ वृद्धे च त्रि० अमरः । ५ महा- श्रावगयां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5353,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थविरं, क्ली, (स्था + “अजिरशिशिरेति ।” उणा ० १ । ५४ । किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) शैलेयम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
स्थविरः, पुं, (स्था + किरच् ।) ब्रह्मा । इति हेमचन्द्रः ॥
स्थविरः, त्रि, (तिष्ठतीति । स्था + “अजिर- शिशिरेति ।” उणा० १ । ५४ । इति किरच्- प्रत्ययेन साधुः ।) वृद्धः । इत्यमरः । २ । ६ । ४२ ॥ (यथा, मनुः । २ । १२० । “ऊर्द्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥” भिक्षुः । इत्युणादिवृत्तौ उज्ज्वलदत्तः ॥ १ । ४५ ॥) अचलः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-445-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थविर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थविरस्थविर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्थविर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थविर 📚 ➤ दृढ़, पक्का, स्थिर
संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थविर 📚वृद्ध । बुड्ढा । जैसे,—उनका प्रभाव स्थविर और युवा सब पर समान हुआ ।—अयो…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्थविर
बूढ़ा (२.६.४२) — प्रवया, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬