🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:17:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थाणु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थाणु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थाणु

अर्थ: दृढ़, अटल, स्थिर, टिकाऊ, अचल, गतिहीन

संस्कृत: शाखापत्ररहिततरुः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

व्युत्पत्ति: स्था + नु, पृषो.णत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थाणु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्थाणु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. स्थाणु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्थाणु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थाणुस्थाणुनीस्थाणूनि
द्वितीयास्थाणुस्थाणुनीस्थाणूनि
तृतीयास्थाणुनास्थाणुभ्याम्स्थाणुभिः
चतुर्थीस्थाणुने / स्थाणवेस्थाणुभ्याम्स्थाणुभ्यः
पञ्चमीस्थाणुनः / स्थाणोःस्थाणुभ्याम्स्थाणुभ्यः
षष्ठीस्थाणुनः / स्थाणोःस्थाणुनोः / स्थाण्वोःस्थाणूनाम्
सप्तमीस्थाणुनि / स्थाणौस्थाणुनोः / स्थाण्वोःस्थाणुषु
सम्बोधनहे स्थाणु / हे स्थाणोहे स्थाणुनीहे स्थाणूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थाणु
स्थाणु
sthāṇu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) (2.4.8) ध्रुव · शंकु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थाणु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खंभ । थून । स्तंभ ।
२. पेड़ का वह धड़ जिसके ऊपर की डालियाँ और पत्ते आदि न रह गए हों । ठूँठ ।
३. शिव का एक नाम ।
४. एक प्रकार का भाला या बरछी ।
५. हल का एक भाग ।
६. जीवक नामक अष्टवर्गीय ओषधि ।
७. धूपघड़ी का काँटा ।
८. दीमकों की बाँबी ।
९. वह वस्तु जो एक स्थान से दूसरे स्थान पर न जा सके । स्थिर वस्तु । स्थावर पदार्थ ।
१०. ग्यारह रुद्रों में से एक का नाम ।
११. एक प्रजापति का नाम ।
१२. एक नाग का नाम ।
१३. एक राक्षस का नाम ।
१४. खूँटी । कील (को॰) ।
१५. बैठने का एक ढंग (को॰) ।
स्थाणु २ वि॰ स्थिर । अचल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थाणु mfn. (accord. to some for स्थल्नु) standing firmly, stationary, firm, fixed, immovable, motionless, Mn.; MBh. &c.
स्थाणु m. (or n. g. अर्धर्चादि) a stump, stem, trunk, stake, post, pile, pillar (also as symbol of motionlessness), RV. &c. &c.
स्थाणु m. a kind of spear or dart, L.
a partic. part of a plough, Kṛṣis.
the gnomon of a dial, MW.
a partic. perfume (= जीवक), L.
a nest of white ants, W.
N. of Śiva (who is supposed to remain as motionless as the trunk of a tree during his austerities), MBh.; Kāv. &c. (RTL. 63)
of one of the 11 Rudras, MBh.; Hariv.
of a Prajā-pati, R.
of a serpent-demon, RāmatUp.
of a Rākṣasa, TāṇḍBr.
स्थाणु n. anything stationary or fixed, MBh. &c.
a partic. posture in sitting, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1262,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थाणु a. [स्था-नु पृषो˚ णत्वम्] Firm, fixed, steady, stable, immovable, motionless. --णुः 1 An epithet of Śiva; स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः V. 1. 1. --2 A stake, post, pillar; किं स्थाणुरयमुत पुरुषः; Pt. 1. 49. --3 A peg, pin. --4 The gnomon of a dial. --5 A spear, dart. --6 A nest of white ants. --7 The drug or perfume called Jīvaka. --m. n. A branchless trunk or stem, any bare stalk or stem, pollard; --Comp. --छेदः one who cuts down the trunks of trees, one who clears away timber; स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शल्यवतो मृगं Ms. 9. 44. --भ्रमः mistaking anything for a post.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थाणु पु० स्था नु पषो० णत्वम् । १ शिवे २ शाखाशून्यवृक्षे च अमरः ३ आयुधभेदे पु० नीलक० । ४ वृद्धे त्रि० धरणिः शिवस्य स्थाणुशब्दवाच्यत्वे कारणमुक्तं वामनपु० ४६ अ० । यथा “समुत्तिष्ठन् जलात्तस्मात् प्रजास्ताः सृष्टवानहम् । ततोऽहं ताः प्रजा दृष्ट्वा रहिता एव तेजसा । क्रोधेन महता युक्तो लिङ्गमुत्पाट्य चाक्षिपम् । उत्क्षिप्तं स- रसो मध्ये ऊर्द्ध्वमेव यदा स्थितम् । तदाप्रभृति लोकेषु स्थाणुरित्येव विश्रुतम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5353,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थाणुः, पुं, (तिष्ठतीति । स्था + “स्थोणुः ।” उणा ० ३ । ३७ । इति णुः ।) शिवः । इत्यमरः । १ । १ । ३६ ॥ (यथा, रघुः । ११ । १३ । “स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्म्मुकः । विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत् प्रतिनिधिर्न कर्म्मणा ॥”) तन्नामकारणं यथा, -- “समुत्तिष्ठन् जलात्तस्मात् प्रजास्ताः सृष्टवानहम् ततोऽहं ताः प्रजा दृष्ट्वा रहिता एव तेजसा ॥ क्रोधेन महता युक्तो लिङ्गमुत्पाट्य चाक्षिपम् । उत्क्षिप्तं सरसो मध्ये ऊर्द्धमेव यदा स्थितम् । तदा प्रभृति लोकेषु स्थाणुरित्येव विश्रुतम् ॥” इति वामने ४६ अध्यायः ॥ (ब्रह्मा । यथा, महाभारते । १ । १ । ३२ । “यस्मात् पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्म्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥”) कीलः । इति मेदिनी ॥ जीवकगन्धद्रव्यम् । यथा, “जीवके जीवनो जीवो निधिः स्थाणुः प्रकी- र्त्तितः ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥
स्थाणुः, पुं, क्ली, (स्था + णुः ।) निःशाखवृक्षः । मुडा गाछ इति भाषा ॥ (यथा, देवीभाग- वते । १ । १७ । ५३ । “छायायामातपे चेव समदर्शी महातपाः । [] ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवा- चलः ॥”) तत्पर्य्यायः । ध्रुवः २ शङ्कुः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥ अशाखवृक्षः ४ । इति जटाधरः ॥ अस्त्रभेदः । इति नीलकण्ठः ॥
स्थाणुः, त्रि, (स्था + णुः ।) स्थिरः । इति धरणिः ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ५८ । “अव्ययञ्च व्ययञ्चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम् । तत् ससर्ज्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृत् विभुः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-445-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थाणु" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थाणुस्थाणु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्थाणु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | स्थाणु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थाणु 📚 ➤ दृढ़, अटल, स्थिर, टिकाऊ, अचल, गतिहीन
संस्कृत: शाखापत्ररहिततरुः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थाणु 📚खंभ । थून । स्तंभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्थाणु
शिव के और नाम (१.१.४१) — व्योमकेश, भव, भीम, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्थाणु = स्थ + अणु कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें