🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:17:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थानक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थानक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थानक

अर्थ: अवस्था, स्थिति

व्युत्पत्ति: स्थान + स्वार्थे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थानक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्थानक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्थानक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थानकम्स्थानकेस्थानकानि
द्वितीयास्थानकम्स्थानकेस्थानकानि
तृतीयास्थानकेनस्थानकाभ्याम्स्थानकैः
चतुर्थीस्थानकायस्थानकाभ्याम्स्थानकेभ्यः
पञ्चमीस्थानकात् / स्थानकाद्स्थानकाभ्याम्स्थानकेभ्यः
षष्ठीस्थानकस्यस्थानकयोःस्थानकानाम्
सप्तमीस्थानकेस्थानकयोःस्थानकेषु
सम्बोधनहे स्थानकहे स्थानकेहे स्थानकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थानक
स्थानक
sthānaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थानक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जगह । ठाँव । स्थान ।
२. नगर । शहर ।
३. पद । स्थिति । दर्जा ।
४. नृत्य में एक प्रकार की मुद्रा ।
५. वृक्ष का थाला । आलवाल ।
६. मद्य आदि में उत्पन्न फेन ।
७. सस्वर पाठ करने को एक रीति [को॰] ।
८. नाटकीय व्यापार का एक विशेष स्थल । जैसे, पताका स्थानक (को॰) ।
९. यजुर्वेद की तैत्तिरोय शाखा का अनुवाक् या प्रभाग (को॰) ।
१०. वाण चलाते समय शरीर की एक मुद्रा (को॰) ।
११. वह मंदिर जिसमें मूर्ति खड़ी या तनी हुई अवस्था में स्यित हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थानक m. N. of a man, Rājat.
स्थानक n. position, situation, rank, dignity, MBh.
a place, spot, Pañcat.
a city, town, L.
attitude of the body (in shooting &c.), Hcar.; Nalac.
a partic. point or situation in dramatic action, Vikr. iv, 44/45 (others ‘a kind of posture’; but cf. पताका-स्थ्˚)
a basin or trench dug for water at the root of a tree, L.
a division or section (esp.) of the Kāṭhaka (accord. to some ‘a mode of recitation’)
froth or bubbles on spirits or wine (prob. for स्थासक), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1263,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थानकं [स्थान स्वार्थे क] 1 A position, situation. --2 A particular point or situation in dramatic action; e. g. पताकास्थानक q. v. --3 A city, town. --4 A basin. --5 Froth, a kind of scum on spirits or wine. --6 A mode of recitation. --7 A division or section of the Taittirīya, a branch of the Yajurveda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थानक न० स्वार्थ क । १ स्थानशब्दार्थे । स्थाने कं जलमत्र । २ आलवाले हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5353,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थानकं, क्ली, स्थानामिव । कन् । स्थाने कं जलं यत्रेति वा ।) आलवालम् । इति हेमचन्द्रः ॥ नगरम् । फेनम् । इति केचित् ॥ (स्थानमेव । स्वार्थे कन् । स्थानशब्दार्थोऽप्यत्र । यथा, महा- भारते । १३ । २६ । ९४ । तत् स्थानकं ब्राह्म्यमभीप्समानै- र्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-446-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थानकस्थानक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्थानक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थानक 📚 ➤ अवस्था, स्थिति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थानक 📚जगह । ठाँव । स्थान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्थानक = स्थ + अनक कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬