🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:12:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थानक
sthānaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थानक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जगह । ठाँव । स्थान ।
२. नगर । शहर ।
३. पद । स्थिति । दर्जा ।
४. नृत्य में एक प्रकार की मुद्रा ।
५. वृक्ष का थाला । आलवाल ।
६. मद्य आदि में उत्पन्न फेन ।
७. सस्वर पाठ करने को एक रीति [को॰] ।
८. नाटकीय व्यापार का एक विशेष स्थल । जैसे, पताका स्थानक (को॰) ।
९. यजुर्वेद की तैत्तिरोय शाखा का अनुवाक् या प्रभाग (को॰) ।
१०. वाण चलाते समय शरीर की एक मुद्रा (को॰) ।
११. वह मंदिर जिसमें मूर्ति खड़ी या तनी हुई अवस्था में स्यित हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थानक m. N. of a man, Rājat.
स्थानक n. position, situation, rank, dignity, MBh.
a place, spot, Pañcat.
a city, town, L.
attitude of the body (in shooting &c.), Hcar.; Nalac.
a partic. point or situation in dramatic action, Vikr. iv, 44/45 (others ‘a kind of posture’; but cf. पताका-स्थ्˚)
a basin or trench dug for water at the root of a tree, L.
a division or section (esp.) of the Kāṭhaka (accord. to some ‘a mode of recitation’)
froth or bubbles on spirits or wine (prob. for स्थासक), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1263,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थानकं [स्थान स्वार्थे क] 1 A position, situation. --2 A particular point or situation in dramatic action; e. g. पताकास्थानक q. v. --3 A city, town. --4 A basin. --5 Froth, a kind of scum on spirits or wine. --6 A mode of recitation. --7 A division or section of the Taittirīya, a branch of the Yajurveda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थानक न० स्वार्थ क । १ स्थानशब्दार्थे । स्थाने कं जलमत्र । २ आलवाले हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5353,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थानकं, क्ली, स्थानामिव । कन् । स्थाने कं जलं यत्रेति वा ।) आलवालम् । इति हेमचन्द्रः ॥ नगरम् । फेनम् । इति केचित् ॥ (स्थानमेव । स्वार्थे कन् । स्थानशब्दार्थोऽप्यत्र । यथा, महा- भारते । १३ । २६ । ९४ । तत् स्थानकं ब्राह्म्यमभीप्समानै- र्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-446-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें