🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:44:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थिरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थिरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थिरा

अर्थ: दृढ़, स्थिरमति, जमा हुआ

संस्कृत: भूमिः, सालपर्णी · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: स्था + किरच्, म.अ.स्थेयस्, उ.अ.स्थेष्ठ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. स्थिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. स्थिरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. स्थिरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. स्थिर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. स्थिर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्थिरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थिरास्थिरेस्थिराः
द्वितीयास्थिराम्स्थिरेस्थिराः
तृतीयास्थिरयास्थिराभ्याम्स्थिराभिः
चतुर्थीस्थिरायैस्थिराभ्याम्स्थिराभ्यः
पञ्चमीस्थिरायाःस्थिराभ्याम्स्थिराभ्यः
षष्ठीस्थिरायाःस्थिरयोःस्थिराणाम्
सप्तमीस्थिरायाम्स्थिरयोःस्थिरासु
सम्बोधनहे स्थिरेहे स्थिरेहे स्थिराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थिरा
स्थिरा
sthirā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थिरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दृढ़ चित्तवाली स्त्री ।
२. पृथ्वी । धरित्री ।
३. सरिवन । शालपर्णी ।
४. काकोली ।
५. सेमल । शाल्मलि वृक्ष ।
६. बनमूँग । वनमुद्ग ।
७. मषवन । माषपर्णी ।
८. मूसाकानी । मूषकर्णी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थिरा (आ), f. a strong-minded woman, MW.
the earth, L.
Desmodium Gangeticum, L.
Salmalia Malabarica, L.
= -काकोली, L.
N. of the sound ज्, Up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1264,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थिरा, स्त्री, (स्था + किरच् । टाप् ।) पृथिवी । शालपर्णो । इत्यमरः । २ । १ । २ । २ । ४ । ११५ ॥ [] काकोली । इति जटाधरः ॥ शाल्मलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ स्थैर्य्ययुक्ता स्त्री च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-450-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थिरास्थिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्थिरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | स्थिरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थिरा 📚 ➤ दृढ़, स्थिरमति, जमा हुआ
संस्कृत: भूमिः, सालपर्णी · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थिरा 📚दृढ़ चित्तवाली स्त्री🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्थिरा
पृथ्वी के नाम (२.१.२) — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, धरा, धरित्री
सरिवन (शालपर्णी) के नाम (२.४.११५) — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, ध्रुवा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें