🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:42:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फार

अर्थ: विस्तृत, बड़ा, बढ़ा हुआ, फुलाया हुआ

व्युत्पत्ति: स्फाय् + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्फार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्फार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्फारःस्फारौस्फाराः
द्वितीयास्फारम्स्फारौस्फारान्
तृतीयास्फारेणस्फाराभ्याम्स्फारैः
चतुर्थीस्फारायस्फाराभ्याम्स्फारेभ्यः
पञ्चमीस्फारात् / स्फाराद्स्फाराभ्याम्स्फारेभ्यः
षष्ठीस्फारस्यस्फारयोःस्फाराणाम्
सप्तमीस्फारेस्फारयोःस्फारेषु
सम्बोधनहे स्फारहे स्फारौहे स्फाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फार
स्फार
sphāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फार १ वि॰ [सं॰]
१. प्रचुर । विपुल । बहुत ।
२. विकट ।
३. विस्तृत । बड़ा । बढ़ा हुआ (को॰) ।
४. ऊँचा । तार । उच्च । जैसे, स्वर (को॰) ।
५. अविरल । निविड । घना (को॰) ।
स्फार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूजन । वृद्धि ।
२. (सोने में पड़ी हुई) फुटकी ।
३. उभार । गिल्टी ।
४. धकधकी । थरथरी ।
५. टंकार ।
६. प्राचुर्य । अधिकता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फार mf(आ)n. (accord. to Uṇ. ii, 13, fr. √ स्फाय् below) extensive, wide, large, great, abundant, violent, strong, dense (as mist), loud (as a shout), Kāv.; HPariś.; Pañcad.
स्फार m. a shock, slap, bang, Kathās.
= स्फोरण, Vop.
स्फार m. or n. a bubble or flaw (in gold &c.)
स्फार m. n. much, abundance, L. [cf. Gk. σϕαῖρα.]
स्फार , ˚रण. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फार a. [स्फाय्-रक् Uṇ. 2. 13] 1 Large, great, increased, expanded; स्फारफुल्लत्फणापीठनिर्यत् &c. Māl. 5. 23, Mv. 6. 32. --2 Much, abundant; Mv. 5. 2; Bh. 3. 42. --3 Loud. --रः 1 Swelling, increase, enlargement, growth. --2 A bubble (in gold). --3 A protuberance. --4 Throbbing, quivering, palpitation, vibration. --5 Twanging. --रं Abundance, much, plenty. (स्फारीभू {1} to swell out, expand, spread out, increase, multiply; सुस्निग्धा विमुखीभवंति सुहृदः स्फारीभवंत्यापदः Mk. 1. 36; Pt. 5. 24. {2} to become manifest.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1154-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फार पु० स्फाय--रक् । १ स्वर्णबुदुवुदे २ विपुले ३ विकटे मेदि० ४ प्रचुरे च त्रि० संक्षिप्त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5370,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फारं, क्ली, (स्फायते इति । स्फाय + “स्फायि- क्तञ्चीति ।” उणा ० २ । १२ । इति रक् ।) प्रचु- रम् । इत्यमरः । ३ । १ । ६३ ॥
स्फारः, पुं, (स्फाय + रक् । यद्वा, स्फुर चलने + घञ् । “स्फुरतिस्फुलत्योर्घञि ।” ६ । १ । ४७ । [] इति एच आत्वम् ।) विकटः । कनकादेर्व्वद्- वुदः । इति मेदिनी ॥ विपुले, त्रि । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा साहित्यदर्पणे । ३ । १०१ । “असकृदसकृत् स्फारस्फारैरपाङ्गविलोकितै- स्त्रिभुवनजये सा पञ्चेषोः करोति सहायताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-460-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फारस्फार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्फार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फार 📚 ➤ विस्तृत, बड़ा, बढ़ा हुआ, फुलाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फार 📚प्रचुर । विपुल । बहुत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्फार
बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें