🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:46:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फीत

अर्थ: बढ़ा हुआ,फूला हुआ

संस्कृत: वृद्धौ

अंग्रेज़ी: to grow,to increase,to expand

व्युत्पत्ति: स्फाय्+क्त,स्फीभावः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्फाय् + क्त
  2. स्फीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्फाय् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्फीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्फीतःस्फीतौस्फीताः
द्वितीयास्फीतम्स्फीतौस्फीतान्
तृतीयास्फीतेनस्फीताभ्याम्स्फीतैः
चतुर्थीस्फीतायस्फीताभ्याम्स्फीतेभ्यः
पञ्चमीस्फीतात् / स्फीताद्स्फीताभ्याम्स्फीतेभ्यः
षष्ठीस्फीतस्यस्फीतयोःस्फीतानाम्
सप्तमीस्फीतेस्फीतयोःस्फीतेषु
सम्बोधनहे स्फीतहे स्फीतौहे स्फीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्फाय् (भ्वादिगण) · अर्थ: मोटा होना, बढ़ना (वृद्धौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्फायतेस्फायेतेस्फायन्ते
मध्यमस्फायसेस्फायेथेस्फायध्वे
उत्तमस्फायेस्फायावहेस्फायामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): स्फायते · लिट् (आत्मने.): पस्फाये · लुट् (आत्मने.): स्फायिता · लृट् (आत्मने.): स्फायिष्यते · लोट् (आत्मने.): स्फायताम् · लङ् (आत्मने.): अस्फायत · विधिलिङ् (आत्मने.): स्फायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्फायिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अस्फायिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अस्फायिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्फायन · ण्वुल्: स्फायकः · तृच्: स्फायिता · ण्यत्: स्फाय्यः · तव्य: स्फायितव्यः · अनीयर्: स्फायनीयः · क्त: स्फीतः · क्तवतु: स्फीतवान् · शानच्: स्फायमानः · क्त्वा: स्फायित्वा · ल्यप्: प्रस्फाय्य · तुमुन्: स्फायितुम् · णमुल्: स्फायम् · घञ्: स्फायः · क्तिन्: स्फाति · क्वसु: पस्फिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फीत
स्फीत
sphīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फीत वि॰ [सं॰]
१. बढ़ा हुआ । वर्धित ।
२. फूला हुआ ।
३. समृद्धि ।
४. मोटा । पीन । स्थूल (को॰) ।
५. बहुत । प्रचुर (को॰) ।
६. पूत । पवित्र । शुद्ध (को॰) ।
७. जो पैतृक रोग सो ग्रस्त हो (को॰) ।
८. आनंदित । खुश । प्रसन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फीत mfn. swollen, enlarged, Bhpr.
thriving, flourishing, successful, prosperous, rich, well off, abounding in, full of (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
heavy (with rain, as a cloud), Mṛcch.
dense (as smoke), Mālatīm.
much, abundant, many, numerous, MBh.; R. &c.
cold, L.
affected by hereditary disease, W.
स्फीत , स्फीति. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फीत p. p. [स्फाय्-क्त स्फीभावः] 1 Swollen, increased; Ve. 5. 40. --2 Fat, thick, big, large, bulky. --3 Many, numerous, much, copious, plentiful, abundant. --4 Delighted, joyful. --5 Pure; Bv. 4. 13. --6 Successful, prosperous, thriving. --7 Affected by hereditary disease. ( स्फीतीकृ means ‘to augment or enlarge’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1154-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फीत त्रि० स्फाय--क्त स्फीभावः । १ वृद्धे २ समृद्धे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5370,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फीतः, त्रि, (स्फाय + क्तः । “स्फायः स्फी निष्ठा- याम् ।” ६ । १ । २२ । इति धातोः स्फी ।) वर्द्धितः । यथा, -- “स्फीतान् जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् । खेटखर्व्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥” इति श्रीभागवते । १ । ६ । ११ ॥ “स्फीतान् समृद्धान् देशान् । तत्र तस्यां दिशि । पुरग्रामव्रजाकरान् तत्र पुराणि राजधान्यः । ग्रामा भृगुप्रोक्ताः । ‘विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति ते । स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव चेति ॥’ व्रजा गोकुलानि । आकरा रत्नाद्युत्पत्ति- स्थानानि । तान् । खेटाः कर्षकग्रामाः । खर्व्वठाः गिरितटग्रामाः । भृगुप्रोक्ता वा । ‘एकतो यत्र तु ग्रामो नगरं चैकतः स्थितम् । मिश्रन्तु खर्व्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयमिति ॥’ वाट्यः पूगपुष्पवाढ्यस्ताः । वनानि स्वतः सिद्ध- वृक्षाणां समूहाः । उपवनानि रोपितवृक्षाणां समूहाः तानि च ।” इति तट्टीकायां श्रीधर- स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-460-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फीत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फीतस्फीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्फाय् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: स्फीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्फाय् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फीत 📚 ➤ बढ़ा हुआ,फूला हुआ
संस्कृत: वृद्धौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फीत 📚बढ़ा हुआ । वर्धित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्फीत: स्फाय् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें