🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:59:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्मित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्मित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्मित

अर्थ: मुस्कानयुक्त, मुसकराता हुआ

संस्कृत: ईषद् हासः · पर्याय: मनाक्

व्युत्पत्ति: स्मि + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्मित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मि + क्त
  2. स्मित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्मित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्मितम्स्मितेस्मितानि
द्वितीयास्मितम्स्मितेस्मितानि
तृतीयास्मितेनस्मिताभ्याम्स्मितैः
चतुर्थीस्मितायस्मिताभ्याम्स्मितेभ्यः
पञ्चमीस्मितात् / स्मिताद्स्मिताभ्याम्स्मितेभ्यः
षष्ठीस्मितस्यस्मितयोःस्मितानाम्
सप्तमीस्मितेस्मितयोःस्मितेषु
सम्बोधनहे स्मितहे स्मितेहे स्मितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्मि (भ्वादिगण) · अर्थ: मुस्कुराना, मंद हास्य करना (ईषद्धसने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्मयतेस्मयेतेस्मयन्ते
मध्यमस्मयसेस्मयेथेस्मयध्वे
उत्तमस्मयेस्मयावहेस्मयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): स्मयते · लिट् (आत्मने.): सिष्मिये · लुट् (आत्मने.): स्मेता · लृट् (आत्मने.): स्मेष्यते · लोट् (आत्मने.): स्मयताम् · लङ् (आत्मने.): अस्मयत · विधिलिङ् (आत्मने.): स्मयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्मेषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अस्मेष्ट · लृङ् (आत्मने.): अस्मेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्मयन · ण्वुल्: स्मायकः · तृच्: स्मेता · यत्: स्मेयः · तव्य: स्मेतव्यः · अनीयर्: स्मयनीयः · क्त: स्मितः · क्तवतु: स्मितवान् · शानच्: स्मयमानः · क्त्वा: स्मित्वा · ल्यप्: प्रस्मित्य · तुमुन्: स्मेतुम् · णमुल्: स्मायम् · क्तिन्: स्मिति · क्वसु: सिष्मिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्मित
स्मित
smita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल्की मुस्कान 'स्मित' (1.7.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मंद हास्य । धीमी हँसी । उ॰—श्रम अभिलाष सगर्व स्मित क्रोध हरष भय भाव । उपजत एकहिं बार जहँ तहँ किलकिचित हाव । —केशव (शब्द॰) ।
स्मित २ वि॰ [सं॰]
१. मुस्कराता हुआ । मंद मंद हँसता हुआ ।
२. खिला हुआ । विकसित । प्रस्फुटित । स्मितदृश=विकसित या प्रसन्न दृष्टिवाला । यौ॰—स्मितदृशी=स्त्री सिजकी आँखें प्रसन्न या हँस रही हों । हँसमुखी औरत । स्मितपूर्व=मृदुहास या मुसकराहट के साथ । स्मितमुख=प्रसन्नवदन । हँसमुख । स्मितवाक्=मुसकराहट के साथ बोलनेवाला । स्मितशालो=मंदहासयुक्त । स्मित युक्त । स्मितशौभी=मंदहास या मुसकराहट के कारण सुंदरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मित mfn. smiled, smiling, MBh.; R. &c.
expanded, blown, blossomed, Śiś.; Pañcat.
स्मित n. a smile, gentle laugh (˚तं-√ कृ, ‘to smile’), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मित p. p. 1 Smiled, smiling. --2 Expanded, blown, blossomed; Pt. 1. 136. --तं A smile, gentle laugh; सस्मितं ‘with a smile’; [] सविलक्षस्मितं &c. --Comp. --ट्टश् a. having a smiling look. (--f.) a handsome woman. --पूर्वम् ind. smilingly, with a smile; सप्तर्षिभिस्तान् स्मितपूर्वमाह Ku. 7. 47. --शालिन् a. smiling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मित न० स्मि--भावे क्त । १ ईषद्धास्ये अमरः “मुह्हं विकशित- स्मतम्” मालतीमाधवम् । कर्त्तरि क्त । २ विकशिते ३ ईषद्धास्यान्विते च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मितं, क्ली, (स्मि ङ ईषद्धसनम् + क्तः ।) ईष- द्धास्यम् । इत्यमरः । १ । ७ । ३४ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५३ । २२ । “विलज्जमानेव नता दिव्याभरणभूषिता । स्मितपूर्व्वमिदं वाव्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ॥” विकसिते, त्रि । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, माघे । ६ । ५४ । “स्मितसरोरुहनेत्रसरोजला- मतिसिताङ्गविहङ्गहसद्दिवम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-463-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्मितस्मित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: स्मित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्मित 📚 ➤ मुस्कानयुक्त, मुसकराता हुआ
संस्कृत: ईषद् हासः · पर्याय: मनाक्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्मित 📚मंद हास्य । धीमी हँसी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्मित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्मित: स्मि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें