🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:28:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्मृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्मृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्मृत

अर्थ: स्मरण,याद

संस्कृत: आध्याने

अंग्रेज़ी: to remember,to recollect,to think upon,to recite mentally,to memorize

व्युत्पत्ति: स्मृ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्मृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + क्त
  2. स्मृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्मृत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्मृतम्स्मृतेस्मृतानि
द्वितीयास्मृतम्स्मृतेस्मृतानि
तृतीयास्मृतेनस्मृताभ्याम्स्मृतैः
चतुर्थीस्मृतायस्मृताभ्याम्स्मृतेभ्यः
पञ्चमीस्मृतात् / स्मृताद्स्मृताभ्याम्स्मृतेभ्यः
षष्ठीस्मृतस्यस्मृतयोःस्मृतानाम्
सप्तमीस्मृतेस्मृतयोःस्मृतेषु
सम्बोधनहे स्मृतहे स्मृतेहे स्मृतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्मृ (भ्वादिगण) · अर्थ: स्मरण करना, याद करना (आध्याने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्मरतिस्मरतःस्मरन्ति
मध्यमस्मरसिस्मरथःस्मरथ
उत्तमस्मरामिस्मरावःस्मरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्मरति · लिट्: सस्मार · लुट्: स्मर्ता · लृट्: स्मरिष्यति · लोट्: स्मरतात् · लङ्: अस्मरत् · विधिलिङ्: स्मरेत् · आशीर्लिङ्: स्मर्यात् · लुङ्: अस्मार्षीत् · लृङ्: अस्मरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्मरण · ण्वुल्: स्मारकः · तृच्: स्मर्ता · ण्यत्: स्मार्यः · तव्य: स्मर्तव्यः · अनीयर्: स्मरणीयः · क्त: स्मृतः · क्तवतु: स्मृतवान् · शतृ: स्मरन् · स्य-शतृ: स्मरिष्यन् · क्त्वा: स्मृत्वा · ल्यप्: प्रस्मृत्य · तुमुन्: स्मर्तुम् · णमुल्: स्मारम् · घञ्: स्मारः · क्तिन्: स्मृति · क्वसु: सस्मृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्मृत
स्मृत
smṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मृत वि॰ [सं॰]
१. जो स्मृति का विषय हो । याद किया हुआ । जो स्मरण में आया हो । उ॰—(क) एक बात यह भी स्मृत रक्खो कि जहाँ संवित् होती है, वहाँ ये सात गुण और उसके साथ निवास कहते हैं । —श्रद्धाराम (शब्द॰) ।(ख) ... जो अब तक स्मृत थे, अत्यंत प्रसन्नता प्राप्त होती थी ।—अयोध्या सिंह (शब्द॰) ।
२. निर्विष्ट । कथित । कीर्तित (को॰) ।
३. अधिकृत । कल्पित । उल्लिखित (को॰) ।
४. स्मृतिकथित या विहित (को॰) ।
स्मृत २ संज्ञा पुं॰
१. स्मरण । स्मृति । याद ।
२. एक प्रजापति का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृत mfn. remembered, recollected, called to mind, thought of NṛsUp.; R.; Kathās.
mentioned, KātyŚr., Sch.
handed down, taught, prescribed, (esp.) enjoined by Smṛti or traditional law, declared or propounded in the law-books (न स्मृतम् = ‘not allowed’, ‘forbidden’), ĀśvŚr.; Mn.; Yājñ. &c.
declared as, passing for (nom. loc., or dat.), ChUp.; Mn.; MBh. &c.
termed, styled, named (nom. with or without इति), MaitrUp.; Mn. &c.
स्मृत m. N. of a Prajā-pati, VP.
स्मृत n. remembrance, recollection, ĀśvGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृत p. p. [स्मृ-क्त] 1 Remembered, recollected, called to mind. --2 Regarded, laid down, recorded, mentioned; Ku. 2. 7. --3 Appointed, designed; Ś. 6. 29. --4 Enjoined by a Smṛti or traditional law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृत त्रि० स्मृ--क्त । १ कृतस्मरण २ स्मतिविषये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृतः, त्रि, (स्मृ + क्तः ।) स्मृतिविषयः । कृत- स्मरणः । यथा, -- “आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-463-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मृत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्मृतस्मृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: स्मृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्मृत 📚 ➤ स्मरण,याद
संस्कृत: आध्याने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्मृत 📚जो स्मृति का विषय हो । याद किया हुआ । जो स्मरण में आया हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्मृत: स्मृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें