🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:14:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्मृत
smṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मृत वि॰ [सं॰]
१. जो स्मृति का विषय हो । याद किया हुआ । जो स्मरण में आया हो । उ॰—(क) एक बात यह भी स्मृत रक्खो कि जहाँ संवित् होती है, वहाँ ये सात गुण और उसके साथ निवास कहते हैं । —श्रद्धाराम (शब्द॰) ।(ख) ... जो अब तक स्मृत थे, अत्यंत प्रसन्नता प्राप्त होती थी ।—अयोध्या सिंह (शब्द॰) ।
२. निर्विष्ट । कथित । कीर्तित (को॰) ।
३. अधिकृत । कल्पित । उल्लिखित (को॰) ।
४. स्मृतिकथित या विहित (को॰) ।
स्मृत २ संज्ञा पुं॰
१. स्मरण । स्मृति । याद ।
२. एक प्रजापति का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृत mfn. remembered, recollected, called to mind, thought of NṛsUp.; R.; Kathās.
mentioned, KātyŚr., Sch.
handed down, taught, prescribed, (esp.) enjoined by Smṛti or traditional law, declared or propounded in the law-books (न स्मृतम् = ‘not allowed’, ‘forbidden’), ĀśvŚr.; Mn.; Yājñ. &c.
declared as, passing for (nom. loc., or dat.), ChUp.; Mn.; MBh. &c.
termed, styled, named (nom. with or without इति), MaitrUp.; Mn. &c.
स्मृत m. N. of a Prajā-pati, VP.
स्मृत n. remembrance, recollection, ĀśvGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृत p. p. [स्मृ-क्त] 1 Remembered, recollected, called to mind. --2 Regarded, laid down, recorded, mentioned; Ku. 2. 7. --3 Appointed, designed; Ś. 6. 29. --4 Enjoined by a Smṛti or traditional law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृत त्रि० स्मृ--क्त । १ कृतस्मरण २ स्मतिविषये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृतः, त्रि, (स्मृ + क्तः ।) स्मृतिविषयः । कृत- स्मरणः । यथा, -- “आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-463-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मृत" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें