🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:01:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्यामा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्यामा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्यामा

अर्थ: चिंतन करना, मनन करना, तर्क वितर्क करना, विचार करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: वितर्के

अंग्रेज़ी: to consider,to think,to sound,to shout

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्यामा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्
  2. स्यामा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्
  3. स्यामा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्
  4. स्याम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्
  5. स्यामा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्
  6. स्याम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्यामा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्यामास्यामेस्यामाः
द्वितीयास्यामाम्स्यामेस्यामाः
तृतीयास्यामयास्यामाभ्याम्स्यामाभिः
चतुर्थीस्यामायैस्यामाभ्याम्स्यामाभ्यः
पञ्चमीस्यामायाःस्यामाभ्याम्स्यामाभ्यः
षष्ठीस्यामायाःस्यामयोःस्यामानाम्
सप्तमीस्यामायाम्स्यामयोःस्यामासु
सम्बोधनहे स्यामेहे स्यामेहे स्यामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्यम् (चुरादिगण) · अर्थ: चिंतन करना, मनन करना, तर्क वितर्क करना, विचार करना (वितर्के)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्यामयतेस्यामयेतेस्यामयन्ते
मध्यमस्यामयसेस्यामयेथेस्यामयध्वे
उत्तमस्यामयेस्यामयावहेस्यामयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): स्यामयते · लिट् (आत्मने.): स्यामयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): स्यामयिता · लृट् (आत्मने.): स्यामयिष्यते · लोट् (आत्मने.): स्यामयताम् · लङ् (आत्मने.): अस्यामयत · विधिलिङ् (आत्मने.): स्यामयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्यामयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असिस्यमत · लृङ् (आत्मने.): अस्यामयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्यामन · ण्वुल्: स्यामकः · तृच्: स्यामयिता · यत्: स्याम्यः · तव्य: स्यामयितव्यः · अनीयर्: स्यामनीयः · क्त: स्यामितः · क्तवतु: स्यामितवान् · शानच्: स्यामयमानः · क्त्वा: स्यामयित्वा · ल्यप्: प्रस्याम्य · तुमुन्: स्यामयितुम् · णमुल्: स्यामम् · क्तिन्: स्यान्ति · क्वसु: स्यामयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्यामा
स्यामा
syāmā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्यामा पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ श्यामा]
१. राधिका । वृषभानुजा । उ॰— निज निज उर छू छू करी सौहैँ स्यामा स्याम । —भिखारी ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २२ ।
२. एक पक्षी । दे॰ श्यामा । उ॰—स्यामा बाम सुतरु पर देखी । —मानस, १ । ३०३ ।
३. सोलह वर्ष की तरुणी । षोडशी । उ॰—दास पियनेह छिन छिन भाव बदलति स्यामा सविराग दीन मति कै मखाति है । —भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ४३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्यामास्यामा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्यम् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: स्यामा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच् | स्यामा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: स्यम् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्यामा 📚 ➤ चिंतन करना, मनन करना, तर्क वितर्क करना, विचार करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: वितर्के

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्यामा 📚पु संज्ञा स्त्री॰🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्यामा = स्य + अमा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • स्यामा: स्यम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें