🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:00:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वरस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वरस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वरस

अर्थ: प्राकृतिक स्वाद

व्युत्पत्ति: स्व-रसः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वरस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरसःस्वरसौस्वरसाः
द्वितीयास्वरसम्स्वरसौस्वरसान्
तृतीयास्वरसेनस्वरसाभ्याम्स्वरसैः
चतुर्थीस्वरसायस्वरसाभ्याम्स्वरसेभ्यः
पञ्चमीस्वरसात् / स्वरसाद्स्वरसाभ्याम्स्वरसेभ्यः
षष्ठीस्वरसस्यस्वरसयोःस्वरसानाम्
सप्तमीस्वरसेस्वरसयोःस्वरसेषु
सम्बोधनहे स्वरसहे स्वरसौहे स्वरसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वरस
स्वरस
svarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वरस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैद्यक के अनुसार पत्ती आदि को भिगोकर और अच्छी तरह कूट, पीस और छानकर निकाला हुआ शुद्ध रस ।
२. सहज रसात्मकता । स्वाभाविक स्वाद (को॰) ।
३. रचना में सहज आनंद या रसमयता (को॰) ।
४. एक विशेष प्रकार का तीक्ष्ण रस या कषाय (को॰) ।
५. किसी तैलीय पदार्थ को सिल पर पीसने से उसपर पड़ी हुई चिकनाई (को॰) ।
६. स्वजनों के प्रति उत्पन्न भाव । वह भावना जो अपनों के प्रति हो (को॰) ।
७. एक पर्वत का नाम (को॰) ।
८. अनुरुपता । समानता । तुल्यता (को॰) ।
९. स्व अर्थात् आत्मरस या आनंद ।
स्वरस २ वि॰ जो अपनी रुचि के अनुकूल हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—रस m. own (unadulterated) juice or essence, MBh.; Car. &c.
natural or peculiar flavour, W.
proper taste or sentiment in composition, ib.
a partic. astringent juice or decoction, MW.
the sediment of oily substances ground on a stone, W.
own inclination (-तस्, ‘through own incl˚’, ‘for pleasure’), ĀpŚr., Sch.
feeling for one's own people, Kāv.
instinct of self-preservation (?), Yogas.
analogy, L.
स्व—रस mf(आ)n. agreeable or pleasant to one's taste, congenial, Kathās.; TPrāt., Sch.
स्व—रस m. N. of a mountain, Pur.
स्व-रस , स्व-राज् &c. See p. 1276, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरस पु० स्वेन स्वभावेन रसः आस्वाद्यः । १ शिलापिष्टकल्कभेदे शब्दर० २ क्वाथभेदे च । “सद्यः क्षुण्णादार्द्रद्रव्याद्वस्त्र- यन्त्रादिपीडनात् । यो रसस्त्वभिनिर्याति स्वरसः सः प्रकीर्त्तितः” वैद्यक० । स्वस्य रसः रागः । ३ स्वाभि- प्राये ३ स्वतात्पर्य्ये ४ वाक्यादौ रचनाभङ्गीभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5382,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरसः, पुं, (स्वस्य रसः । स्व आत्मीयो रसो वा ।) शिलापिष्टकल्कः । यथा, -- “स्वो रसः स्वरसः प्रोक्तः कल्को दृशदि पेषितः ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥ * ॥ कषायविशेषः । यथा, -- “सद्यः क्षुण्णादार्द्रद्रव्याद्वस्त्रयन्त्रादिपीडनात् । यो रसस्त्वभिनिर्याति स्वरसः सः प्रकीर्त्तितः ॥” इति वैद्यकम् ॥ अन्यच्च । “पिष्टः कल्को विनीयश्च स्वरसः पीडितो रसः । क्वाथः कषायो निर्यूहो निर्यासो वेष्ठकस्तथा ॥” इति रत्नमाला ॥ (“यन्त्रप्रपीडनाद्रव्याद्रसः स्वास उच्यते ॥” इति चरके सूत्रस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥ “शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसम्भवे । वारिण्यष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे स्वरभेदाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-477-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वरस" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वरसस्वरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वरस 📚 ➤ प्राकृतिक स्वाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वरस 📚वैद्यक के अनुसार पत्ती आदि को भिगोकर और अच्छी तरह कूट, पीस और छानकर नि…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वरस = स्व + रस तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें