🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:52:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वरस
svarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वरस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैद्यक के अनुसार पत्ती आदि को भिगोकर और अच्छी तरह कूट, पीस और छानकर निकाला हुआ शुद्ध रस ।
२. सहज रसात्मकता । स्वाभाविक स्वाद (को॰) ।
३. रचना में सहज आनंद या रसमयता (को॰) ।
४. एक विशेष प्रकार का तीक्ष्ण रस या कषाय (को॰) ।
५. किसी तैलीय पदार्थ को सिल पर पीसने से उसपर पड़ी हुई चिकनाई (को॰) ।
६. स्वजनों के प्रति उत्पन्न भाव । वह भावना जो अपनों के प्रति हो (को॰) ।
७. एक पर्वत का नाम (को॰) ।
८. अनुरुपता । समानता । तुल्यता (को॰) ।
९. स्व अर्थात् आत्मरस या आनंद ।
स्वरस २ वि॰ जो अपनी रुचि के अनुकूल हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—रस m. own (unadulterated) juice or essence, MBh.; Car. &c.
natural or peculiar flavour, W.
proper taste or sentiment in composition, ib.
a partic. astringent juice or decoction, MW.
the sediment of oily substances ground on a stone, W.
own inclination (-तस्, ‘through own incl˚’, ‘for pleasure’), ĀpŚr., Sch.
feeling for one's own people, Kāv.
instinct of self-preservation (?), Yogas.
analogy, L.
स्व—रस mf(आ)n. agreeable or pleasant to one's taste, congenial, Kathās.; TPrāt., Sch.
स्व—रस m. N. of a mountain, Pur.
स्व-रस , स्व-राज् &c. See p. 1276, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरस पु० स्वेन स्वभावेन रसः आस्वाद्यः । १ शिलापिष्टकल्कभेदे शब्दर० २ क्वाथभेदे च । “सद्यः क्षुण्णादार्द्रद्रव्याद्वस्त्र- यन्त्रादिपीडनात् । यो रसस्त्वभिनिर्याति स्वरसः सः प्रकीर्त्तितः” वैद्यक० । स्वस्य रसः रागः । ३ स्वाभि- प्राये ३ स्वतात्पर्य्ये ४ वाक्यादौ रचनाभङ्गीभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5382,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरसः, पुं, (स्वस्य रसः । स्व आत्मीयो रसो वा ।) शिलापिष्टकल्कः । यथा, -- “स्वो रसः स्वरसः प्रोक्तः कल्को दृशदि पेषितः ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥ * ॥ कषायविशेषः । यथा, -- “सद्यः क्षुण्णादार्द्रद्रव्याद्वस्त्रयन्त्रादिपीडनात् । यो रसस्त्वभिनिर्याति स्वरसः सः प्रकीर्त्तितः ॥” इति वैद्यकम् ॥ अन्यच्च । “पिष्टः कल्को विनीयश्च स्वरसः पीडितो रसः । क्वाथः कषायो निर्यूहो निर्यासो वेष्ठकस्तथा ॥” इति रत्नमाला ॥ (“यन्त्रप्रपीडनाद्रव्याद्रसः स्वास उच्यते ॥” इति चरके सूत्रस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥ “शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसम्भवे । वारिण्यष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे स्वरभेदाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-477-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वरस" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें