🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:07:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वल्प

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वल्प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वल्प

अर्थ: सुष्ठु अल्पं -प्रा.स . , म.अ. स्वल्पीयस् तथा उ.अ. स्वल्पिष्ठ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वल्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्वल्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वल्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वल्पःस्वल्पौस्वल्पाः
द्वितीयास्वल्पम्स्वल्पौस्वल्पान्
तृतीयास्वल्पेनस्वल्पाभ्याम्स्वल्पैः
चतुर्थीस्वल्पायस्वल्पाभ्याम्स्वल्पेभ्यः
पञ्चमीस्वल्पात् / स्वल्पाद्स्वल्पाभ्याम्स्वल्पेभ्यः
षष्ठीस्वल्पस्यस्वल्पयोःस्वल्पानाम्
सप्तमीस्वल्पेस्वल्पयोःस्वल्पेषु
सम्बोधनहे स्वल्पहे स्वल्पौहे स्वल्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वल्प
स्वल्प
svalpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वल्प १ वि॰ [सं॰]
१. बहुत थोड़ा । बहुत कम । जैसे,—स्वल्प मात्रा में मकरध्वज देने से भी बहुत लाभ होता है । उ॰—(क) अतिथि ऋषीश्व शापन आए शोक भयो जिय भारी । स्वल्प शाक ते तृप्त किए सब कठिन आपदा टारी ।—सूर (शब्द॰) । (ख) कल्प वर्ष भट चल्यो किए संकल्प विजय को । समुझि अल्प बल परन स्वल्पहू लेस न भय को ।—गिरधरदास (शब्द॰) ।
२. नगण्य । महत्वहीन । तुच्छ (को॰) ।
३. संक्षिप्त । लघु । अल्प (को॰) ।
४. बहुत छोटा (को॰) ।
स्वल्प २ संज्ञा पुं॰ नखी या हट्टविलासिनी नामक गंधद्रव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व्-अल्प mf(आ)n. very small or little, minute, very few, short (एन, ‘in a short time’), Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वल्प a. [सुष्ठु अल्पं प्रा. स] (compar. स्वल्पीयस्; superl. स्वल्पिष्ठ) 1 Very small or little, minute. --2 Trifling, insignificant. --3 Brief, short; स्वल्पं तथायुः Pt. 1. --4 Very few. --Comp. --आहार a. eating very little, most abstemious. --कंकः a species of heron. --केशरिन् m. the Kovidāra tree. --बल a. very feeble or weak. --विषयः {1} an insignificant matter. {2} a small part. --व्ययः very little expenditure, stinginess. --व्रीड a. having little shame, shameless, impudent. --शरीर a. diminutive, dwarfish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वल्प त्रि० सुष्ठु अल्पम् प्रा० स० । अत्यल्पे क्षुद्रे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वल्पः, त्रि, (सुष्ठु अल्पः ।) अत्यल्पः । यथा, -- “नेहातिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्म्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥” इति भगवद्गीतायाम् । २ । ४० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-489-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वल्प" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वल्पस्वल्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्वल्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वल्प 📚 ➤ सुष्ठु अल्पं -प्रा.स . , म.अ. स्वल्पीयस् तथा उ.अ. स्वल्पिष्ठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वल्प 📚बहुत थोड़ा । बहुत कम । जैसे,—स्वल्प मात्रा में मकरध्वज देने से भी बहुत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वल्प = सू + अल्प कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬