🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:37:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वाती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वाती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वाती

अर्थ: सूर्य की एक पत्नी

व्युत्पत्ति: स्व + अत् + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वाती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. स्वाति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. स्वाति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. स्वाति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वाती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वातीस्वात्यौस्वात्यः
द्वितीयास्वातीम्स्वात्यौस्वातीः
तृतीयास्वात्यास्वातीभ्याम्स्वातीभिः
चतुर्थीस्वात्यैस्वातीभ्याम्स्वातीभ्यः
पञ्चमीस्वात्याःस्वातीभ्याम्स्वातीभ्यः
षष्ठीस्वात्याःस्वात्योःस्वातीनाम्
सप्तमीस्वात्याम्स्वात्योःस्वातीषु
सम्बोधनहे स्वातिहे स्वात्यौहे स्वात्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वाती
स्वाती
svātī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वाती संज्ञा स्त्री [सं॰ स्वाति]दे॰ स्वाति । उ॰—सीय सुखहिं बरनिय कोहि भाँती । जनु चातकी पाइ जल स्वाती ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वातिः --ती f. [स्वेनैव अतति अत्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] 1 One of the wives of the sun. --2 A sword. --3 An auspicious constellation. --4 The star Arcturus, considered as forming the fifteenth lunar asterism; स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं सन्मौक्तिकं जायते Bh. 2. 67. --Comp. --योगः conjunction with Svāti.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1162-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाति(ती) पुंस्त्री० स्वेनैव अतति अत--इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप् । १ अश्विन्यादिषु पञ्चदशे नक्षत्रे अमरः “हस्ता- स्वातिः श्रवणा अक्लीवे” ति० त० उक्तेरुभयलिङ्गताऽस्य । २ सूर्व्यपत्नीभेदे स्त्री त्रिका० ३ स्वगे धरणिः । स्वातिनक्षत्राधिष्ठात्यदेवयोगतारास्वरूपादिकम् अश्लेषा- शब्दे ४९७ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाती, पुं, स्त्री, (स्वेनैव अततीति । अत + इम् । वा ङीष् ।) अश्विन्यादिसप्त- विंशतिनक्षत्रान्तर्गतपञ्चदशनक्षत्रम् । इत्यमरः । ३ । ५ । ३८ ॥ हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ स च कुङ्कुमसदृशारुण- तरैकतारकः । अस्याधिदेवता पवनः । यथा, “कुङ्कुमारुणतरैकतारके वायुभे सुदति मौलिमागते । [] शायकाम्बरचराचलाः कला- श्चञ्चलाक्षि जगदुर्मृगोदयात् ॥” शायकाम्बरचराचलाः कला- श्चञ्चलाक्षि जगदुर्मृगोदयात् ॥” दं ३ । १५ । इति कालिदासकृतरात्रिलग्न- निरूपकग्रन्थः ॥ तस्य रूपं विद्रुमप्रबालसदृ- शम् । इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥ * ॥ तत्र जात- फलम् । “कन्दर्परूपप्रभया समेतः कान्ताजनप्रीतिरतिप्रसन्नः । स्वातिः प्रसूतौ यदि नित्यं स्वात् महामतिः प्रातविभूतियोगः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-490-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "स्वाती" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वातीस्वाती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्वाति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | स्वाति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वाती 📚 ➤ सूर्य की एक पत्नी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वाती 📚दे॰ 'स्वाति'🟠🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें