🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वाती
svātī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वाती संज्ञा स्त्री [सं॰ स्वाति]दे॰ स्वाति । उ॰—सीय सुखहिं बरनिय कोहि भाँती । जनु चातकी पाइ जल स्वाती ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वातिः --ती f. [स्वेनैव अतति अत्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] 1 One of the wives of the sun. --2 A sword. --3 An auspicious constellation. --4 The star Arcturus, considered as forming the fifteenth lunar asterism; स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं सन्मौक्तिकं जायते Bh. 2. 67. --Comp. --योगः conjunction with Svāti.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1162-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाति(ती) पुंस्त्री० स्वेनैव अतति अत--इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप् । १ अश्विन्यादिषु पञ्चदशे नक्षत्रे अमरः “हस्ता- स्वातिः श्रवणा अक्लीवे” ति० त० उक्तेरुभयलिङ्गताऽस्य । २ सूर्व्यपत्नीभेदे स्त्री त्रिका० ३ स्वगे धरणिः । स्वातिनक्षत्राधिष्ठात्यदेवयोगतारास्वरूपादिकम् अश्लेषा- शब्दे ४९७ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाती, पुं, स्त्री, (स्वेनैव अततीति । अत + इम् । वा ङीष् ।) अश्विन्यादिसप्त- विंशतिनक्षत्रान्तर्गतपञ्चदशनक्षत्रम् । इत्यमरः । ३ । ५ । ३८ ॥ हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ स च कुङ्कुमसदृशारुण- तरैकतारकः । अस्याधिदेवता पवनः । यथा, “कुङ्कुमारुणतरैकतारके वायुभे सुदति मौलिमागते । [] शायकाम्बरचराचलाः कला- श्चञ्चलाक्षि जगदुर्मृगोदयात् ॥” शायकाम्बरचराचलाः कला- श्चञ्चलाक्षि जगदुर्मृगोदयात् ॥” दं ३ । १५ । इति कालिदासकृतरात्रिलग्न- निरूपकग्रन्थः ॥ तस्य रूपं विद्रुमप्रबालसदृ- शम् । इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥ * ॥ तत्र जात- फलम् । “कन्दर्परूपप्रभया समेतः कान्ताजनप्रीतिरतिप्रसन्नः । स्वातिः प्रसूतौ यदि नित्यं स्वात् महामतिः प्रातविभूतियोगः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-490-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "स्वाती" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें