🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:11:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वाति
svāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वाति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पंद्रहवां नक्षत्र जो फलित ज्योतिष के अनुसार शुभ माना गया है । उ॰—(क) जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति । जिमि चातक चातकि त्रिषित वृष्टि सरद रितु स्वाति ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) भेद मुकता के जेते, स्वाति ही में होतु तेते, रतनन हूँ को कहूँ भूलिहू न होत भ्रम ।—रसकुसुमाकर (शब्द॰) ।
स्वाति २ संज्ञा पुं॰ उरु और आग्नेयी के एक पुत्र का नाम ।
स्वाति ३ वि॰ स्वाति नक्षत्र में उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वाति f. (of unknown derivation) N. of the star Arcturus (as forming the 13th and 15th lunar asterism; also स्वाती pl. स्वात्यः), AV. &c. &c.
N. of one of the wives of the Sun, L.
a sword, L.
स्वाति m. N. of a son of Uru and Āgneyī (v.l. ख्याति), Hariv.; VP.
of Megha-svāti, VP.
स्वाति mfn. born under the star Arcturus, Pāṇ. iv, 3, 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1283,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वातिः --ती f. [स्वेनैव अतति अत्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्] 1 One of the wives of the sun. --2 A sword. --3 An auspicious constellation. --4 The star Arcturus, considered as forming the fifteenth lunar asterism; स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं सन्मौक्तिकं जायते Bh. 2. 67. --Comp. --योगः conjunction with Svāti.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1162-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाति(ती) पुंस्त्री० स्वेनैव अतति अत--इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप् । १ अश्विन्यादिषु पञ्चदशे नक्षत्रे अमरः “हस्ता- स्वातिः श्रवणा अक्लीवे” ति० त० उक्तेरुभयलिङ्गताऽस्य । २ सूर्व्यपत्नीभेदे स्त्री त्रिका० ३ स्वगे धरणिः । स्वातिनक्षत्राधिष्ठात्यदेवयोगतारास्वरूपादिकम् अश्लेषा- शब्दे ४९७ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वातिः, स्त्री, सूर्य्यपत्नीविशेषः । यथा, -- “संज्ञा तु यमकालिन्दीरेवन्तमनुदस्रसूः । त्रसरेणुर्म्महावीर्य्या स्वातिः सूर्य्या सुवर्च्चला । सरेणुर्द्युमयी त्वाष्ट्री प्रिये चैते विवस्वतः ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ खङ्गः । इति धरणिः ॥
स्वातिः, पुं, स्त्री, (स्वेनैव अततीति । अत + इम् । वा ङीष् ।) अश्विन्यादिसप्त- विंशतिनक्षत्रान्तर्गतपञ्चदशनक्षत्रम् । इत्यमरः । ३ । ५ । ३८ ॥ हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ स च कुङ्कुमसदृशारुण- तरैकतारकः । अस्याधिदेवता पवनः । यथा, “कुङ्कुमारुणतरैकतारके वायुभे सुदति मौलिमागते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-490-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वाति" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें