🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हनन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हनन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हनन

अर्थ: वध करना, हत्या करना, आघात करना

व्युत्पत्ति: हन् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हनन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहननम्हननेहननानि
द्वितीयाहननम्हननेहननानि
तृतीयाहननेनहननाभ्याम्हननैः
चतुर्थीहननायहननाभ्याम्हननेभ्यः
पञ्चमीहननात् / हननाद्हननाभ्याम्हननेभ्यः
षष्ठीहननस्यहननयोःहननानाम्
सप्तमीहननेहननयोःहननेषु
सम्बोधनहे हननहे हननेहे हननानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हनन
हनन
hanana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हनन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ हननीय, हनित]
१. मार डालना । बध करना । जान मारना ।
२. आघात करना । चोट लगाना । पीटना ।
३. गुणन । गुणा करना । जरब देना । (गणित) ।
४. एक प्रकार का क्षुद्ध कीट (को॰) ।
५. ढोल, नगाड़ा, धौंसा आदि बजाने की लकड़ी (को॰) ।
हनन २ वि॰ हनन करनेवाला । मारने या वध करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हनन mf(ई)n. killing, a killer, slayer, Hariv.
हनन m. (prob.) a drum-stick, ŚāṅkhŚr.
a kind of worm, L.
हनन n. the act of striking or hitting, Nir. i, 1; 7
striking off, Mālatīm.
killing, destroying, removing, dispelling, Hariv.; Kāv.; BhP.
multiplication, Āryabh., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हननं [हन्-भावे ल्युट्] 1 Killing, slaying, striking. --2 Hurting, injuring. --3 Multiplication.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हनन न० हन--भावे ल्युट् “स्यात् प्राणवियोगफलव्यापारी हननं स्मृतम्” इत्युक्ते १ व्यापारभेदे २ गुणने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हननं, क्ली, (हन + ल्युट् ।) मारणम् । यथा, -- “स्यात् प्राणवियागफलकव्यापारो हननं स्मृतम् ॥” इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥ (यथा, भागवते । ९ । ११ । २० । “नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः । रक्षोबधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥”) पूरणम् । इत्यङ्कशास्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हनन" आता है (20)
हन मारना । काटना । वध । हननअभिमर संहार । विनाश । हनननिहनन हत्या । हनन । वधपरासन हत्या । बध । हननपरिघात हत्या । हनन । मार डालनाचषति भोजना । भक्षण । २ वध । हनन । ३ पतन । क्षय । ह्वासबध वह व्यापार जिसका फल प्राणवियोग हो । मार डालना । हनन । हत्या । दे॰ 'वध'प्रहणन मारना । वध । हननविद्धि आघात करना । हनन । मारनाहतन पु संज्ञा पुं॰ बध । हनन । हतन हिएहथ 'हाथ' का संक्षिप्त रूप जिसका व्यवहार समस्त पदों में होता है । जैसे,— ह…शमन यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दानऋश्य सफेद पैरोंवाला मृगसूदन विनाश करनेवाला । जैसे— मधुसुदन । रिपुसूदनआघातन बधस्थानक्षणन चोट पहुँचाना । प्रहार करनाप्रहार आघात । वार । चोट । मारहाञ मजदूरी । भाडा़ । भृतिहूब दे॰ 'हुब्ब'हूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सरा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हननहनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हन् + ल्युट्)
अन्य सम्भावना: हनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हनन 📚 ➤ वध करना, हत्या करना, आघात करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हनन 📚मार डालना । बध करना । जान मारना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हनन: हन् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें