🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:31:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हनू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हनू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हनू

अर्थ: ठोडी

संस्कृत: अञ्जनकेश्याख्यद्रव्यम् · पर्याय: धमनी, अञ्जनकेशी, हट्टविलासिनी

व्युत्पत्ति: हन् + उन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हनु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. हनु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. हनु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. हनु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. हनु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. हनु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हनु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहनुःहनूहनवः
द्वितीयाहनुम्हनूहनूः
तृतीयाहन्वाहनुभ्याम्हनुभिः
चतुर्थीहनवे / हन्वैहनुभ्याम्हनुभ्यः
पञ्चमीहनोः / हन्वाःहनुभ्याम्हनुभ्यः
षष्ठीहनोः / हन्वाःहन्वोःहनूनाम्
सप्तमीहनौ / हन्वाम्हन्वोःहनुषु
सम्बोधनहे हनोहे हनूहे हनवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हनु
हनु
hanu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके आगे जबड़ा (2.6.91)
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम (2.4.130) धमनी · अंजनकेशी · हट्टविलासिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हनु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दाढ़ की हड्डी । जबड़ा ।
२. ठुड्डी । चिबुक ।
३. अस्त्र । हथियार (को॰) ।
४. वह वस्तु जिससे जीवन को क्षति हो (को॰) ।
५. मरण । मृत्यु (को॰) ।
६. रोग । बीमारी (को॰) ।
७. एक प्रकार की ओषधि ।
८. स्वेच्छाचारिणी स्त्री । कुलटा । वेश्या (को॰) ।
हनु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]दे॰ हनु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हनु f. (only L.) ‘anything which destroys or injures life’, a weapon
death
disease
various kinds of drugs
a wanton woman, prostitute
हनु m. N. of a partic. mixed tribe, L.
2. हनु f. (accord. to L. also m.; not fr. √ हन् See cognate words below) a jaw (also हनू), RV. &c. &c.
हनु n. ‘cheek’, a partic. part of a spearhead, ŚBr.
हनु [cf. Gk. γένυς, γένειον, γενείας, γνάθος; Lat. gena, genuīnus; Goth. kinnus; Germ. Kinn; Eng. chin.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1288,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हनु --नू m. f. [हन्-उन् स्त्रीत्वे वा उञ्] The chin. --नु f. 1 That which injures life. --2 A weapon. --3 A disease, sickness. --4 Death. --5 A kind of drug. --6 A wanton woman, prostitute. --Comp. --ग्रहः locked jaw. --मूलं the root of the jaw.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हनु(नू) पुंस्त्री० हन--उन् स्त्रीत्वे वा--ऊङ् । १ कपोलद्वयोप- रिस्थे मुखभागभेदे २ हट्टविलासिन्यां स्त्री अमरः । [] ३ रोगे ४ अस्त्रभेदे ५ मृतौ च स्त्री जटाधरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हनुः, पुं, स्त्री, (हन्ति कठिनद्रव्यादिकमिति । हन + “शॄस्वृस्निहीति ।” उणा० १ । ११ । [] इति उः । स च नित् ।) कपोलद्वयपरमुख- भागः । चोयालि इति भाषा । इत्यमरः ॥ ताभ्यां कपोलाभ्यां परो मुखभागो हनुरुच्यते । यत्र जम्भाख्या दन्ता जायन्ते इति सुभूतिः । हन्ति कठारमपि द्रव्यं हनु नाम्नीतिः उः । तत्परेति पाठे हनोः स्त्रीत्वम् । हनुः कपोला- वयवे द्वयोरिति कश्चित् । तन्वादेर्व्वा इत्यूपि हन्श्च ॥ पुंस्यपीति स्वामी । पुंयोगे कर्णहनू नपुंसके श्मश्रु जानु च गुदञ्चेति वररुचिः । इति भरतः ॥
हनुः, स्त्री, (हन्ति पुरुषमिति । हन + उः । हट्टविलासिनी । इत्यमरः ।) रोगः । अस्त्रम् । मृत्युः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-503-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हनु" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हनूहनु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: हनु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | हनु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हनू 📚 ➤ ठोडी
संस्कृत: अञ्जनकेश्याख्यद्रव्यम् · पर्याय: धमनी, अञ्जनकेशी, हट्टविलासिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हनु 📚दाढ़ की हड्डी । जबड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हनु
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम (२.४.१३०) — धमनी, अंजनकेशी, हट्टविलासिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हनू: हन् + उन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें