🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हन्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हन्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हन्न

अर्थ: मल त्याग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे · पर्याय: गून

अंग्रेज़ी: evacuated (as excrement), L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हद् + क्त
  2. हन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हद् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हन्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहन्नःहन्नौहन्नाः
द्वितीयाहन्नम्हन्नौहन्नान्
तृतीयाहन्नेनहन्नाभ्याम्हन्नैः
चतुर्थीहन्नायहन्नाभ्याम्हन्नेभ्यः
पञ्चमीहन्नात् / हन्नाद्हन्नाभ्याम्हन्नेभ्यः
षष्ठीहन्नस्यहन्नयोःहन्नानाम्
सप्तमीहन्नेहन्नयोःहन्नेषु
सम्बोधनहे हन्नहे हन्नौहे हन्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हद् (भ्वादिगण) · अर्थ: मल त्याग करना (पुरीषोत्सर्गे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहदतेहदेतेहदन्ते
मध्यमहदसेहदेथेहदध्वे
उत्तमहदेहदावहेहदामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): हदते · लिट् (आत्मने.): जहदे · लुट् (आत्मने.): हत्ता · लृट् (आत्मने.): हत्स्यते · लोट् (आत्मने.): हदताम् · लङ् (आत्मने.): अहदत · विधिलिङ् (आत्मने.): हदेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हत्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अहत्त · लृङ् (आत्मने.): अहत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हदन · ण्वुल्: हादकः · तृच्: हत्ता · ण्यत्: हाद्यः · तव्य: हत्तव्यः · अनीयर्: हदनीयः · क्त: हन्नः · क्तवतु: हन्नवान् · शानच्: हदमानः · क्त्वा: हत्त्वा · ल्यप्: प्रहद्य · तुमुन्: हत्तुम् · णमुल्: हादम् · घञ्: हादः · क्तिन्: हत्ति · क्वसु: जहद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हन्न
हन्न
hanna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मल-त्याग किया (3.1.95) गून
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हन्न १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुरीष । विष्ठा । मल [को॰] ।
हन्न २ वि॰ जिसका उत्सर्जन या त्याग किया गया हो (विष्ठा) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हन्न mfn. evacuated (as excrement), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्न त्रि० हद--क्त । कृतपुरीषोत्सर्गे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्नः, त्रि, (हद् + क्तः ।) कृतपुरीषोत्सर्गः । इत्य- मरः । ३ । १ । ९६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-504-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हन्नहन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हद् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: हन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हद् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हन्न 📚 ➤ मल त्याग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे · पर्याय: गून

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हन्न 📚पुरीष । विष्ठा । मल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हन्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हन्न: हद् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें