🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:46:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरण

अर्थ: पकड़ना, ग्रहण करना

संस्कृत: अवश्यं दीयमानद्रव्यम् · पर्याय: सुदाय

व्युत्पत्ति: हृ् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरणम्हरणेहरणानि
द्वितीयाहरणम्हरणेहरणानि
तृतीयाहरणेनहरणाभ्याम्हरणैः
चतुर्थीहरणायहरणाभ्याम्हरणेभ्यः
पञ्चमीहरणात् / हरणाद्हरणाभ्याम्हरणेभ्यः
षष्ठीहरणस्यहरणयोःहरणानाम्
सप्तमीहरणेहरणयोःहरणेषु
सम्बोधनहे हरणहे हरणेहे हरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरण
हरण
haraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ (2.8.28) सुदाय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जिसकी वस्तु हो उसकी इच्छा के विरुद्ध लेना । छीनना । लूटना या चुराना । र्जसे,—धनहरण, वस्त्रहरण ।
२. दूर करना । हटाना । न रहने देना । मिटाना । जैसे,—रोगहरण, संकटहरण, पापहरण ।
३. नष्ट करना । नाश । विनाश । संहार ।
४. ले जाना । वहन । जैसे,—संदेशहरण ।
५. (गणित में) भाग देना । तकसीम करना ।
६. दायजा जो विवाह में दिया जाता है ।
७. वह भिक्षा जो यज्ञोपवीत के समय ब्रह्मचारी को दी जाती है ।
८. वीर्य । शुक्र (को॰) ।
९. सोना । स्वर्ण (को॰) ।
१०. कपर्दिका । कौड़ी (को॰) ।
११. उबलता हुआ जल (को॰) ।
१२. बलपूर्वक किसी को भगा ले जाना । जैसे, संयोगिता- हरण, सुभद्राहरण ।
१३. घोड़े का दानापानी । घोड़े का चारा (को॰) ।
१४. कर । हस्त । हाथ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरण mf(आ or ई)n. (only ifc.) carrying, holding, containing (e.g. बलि-हरणी दर्वी, ‘a ladle containing an oblation’), ĀśvGṛ.
taking away, removing (e.g. रजो-ह्˚ ‘removing dust’), Kauś.
हरण m. ‘taker’, a hand, L.
an arm, L.
Michelia Champaca, L.
हरण n. the act of carrying or bringing or fetching, KātyŚr.; MBh. &c.
offering, KātyŚr.; Gaut.
carrying off, robbing, abduction, Gaut.; Mn.; MBh. &c.
removing, destroying, Suśr.; VarBṛS.
dividing, division, Col.
a nuptial present (= -यौतक), MBh.
a gift to a student at his initiation, W.
fodder given to a stallion (= वाडब-ह्˚), Kāś. on Pāṇ. vi, 2, 65
(L. also ‘a partic. gesture’ [esp. of an archer in shooting]; ‘boiling water’; ‘semen virile’; ‘gold’).
हरण &c. See p. 1289.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरणं [हृ-भावे ल्युट्] 1 Seizing, taking. --2 Carrying away, carrying off, removing, stealing; कन्याहरणं Ms. 3. 33, R. 11. 74. --3 Depriving of, destroying; as in प्राणहरणं. --4 Dividing. --5 A gift to a student. --6 The arm. --7 Semen [] virile. --8 Gold. --9 A nuptial present. (= यौतक q. v.) --10 A shell, cowrie --11 Boiling water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरण न० हृ--भावे ल्युट् । १ स्थानान्वरकरणे २ विभाजने च कर्मणि ल्युट् । ३ योतुकादौ देवे धने भा० आ० हरणा- हरणपर्व २२१ अ० । ४ भुजे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरणं, क्ली, (ह्नियते इति । हृ + ल्युट् ।) यौत- कादिदेयद्रव्यम् । (यथा, रघुः । ७ । २२ । “सत्त्वानुरूपाहरणाकृतश्रीः प्रास्थापयत् राघवमन्वगाच्च ॥”) तत्पर्य्यायः । दायः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २८ ॥ यौतकं आदिना उपनयनभिक्षाप्रसादादि च यत् देयं तत् दायहरणपदवाच्यं कन्यादानकाले जामात्रादभ्यो व्रतभिक्षादो ब्रह्मणादिभ्यश्च यत् द्रव्यं दीयते यत्र दायादिद्वयमित्यर्थः । युतकं यानिसम्बन्धः तत्र भवमिति ष्णेयौतकं युतयो- र्बधूवरयोरिदमिति वा कणि योतकं यौतुक- मुकारमध्यमपि । यौतकं यौतुकञ्च तत् इति वाचस्पतिः । दीयते दायः, कर्म्मणि घञ् सुष्ठु दीयते सुदायः इति पाठः इत्यन्ये । ह्रियते हरणं कर्म्मणि अनट् । इति भरतः ॥ * ॥ [] भुजः । हृतिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भाग- वते । १० । ५० । ९ । “एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥”) शुक्रम् । स्वर्णम् । कपर्द्दकम् । उष्णोदकम् । इति केचित् ॥ भाज्याङ्कात् भाजकाङ्कद्वारा- भागग्रहणम् । इति लोलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-507-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरण" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरणहरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हृ + ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरण 📚 ➤ पकड़ना, ग्रहण करना
संस्कृत: अवश्यं दीयमानद्रव्यम् · पर्याय: सुदाय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरण 📚जिसकी वस्तु हो उसकी इच्छा के विरुद्ध लेना । छीनना । लूटना या चुराना । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हरण: हृ + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें