🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:22:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरण
haraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ (2.8.28) सुदाय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जिसकी वस्तु हो उसकी इच्छा के विरुद्ध लेना । छीनना । लूटना या चुराना । र्जसे,—धनहरण, वस्त्रहरण ।
२. दूर करना । हटाना । न रहने देना । मिटाना । जैसे,—रोगहरण, संकटहरण, पापहरण ।
३. नष्ट करना । नाश । विनाश । संहार ।
४. ले जाना । वहन । जैसे,—संदेशहरण ।
५. (गणित में) भाग देना । तकसीम करना ।
६. दायजा जो विवाह में दिया जाता है ।
७. वह भिक्षा जो यज्ञोपवीत के समय ब्रह्मचारी को दी जाती है ।
८. वीर्य । शुक्र (को॰) ।
९. सोना । स्वर्ण (को॰) ।
१०. कपर्दिका । कौड़ी (को॰) ।
११. उबलता हुआ जल (को॰) ।
१२. बलपूर्वक किसी को भगा ले जाना । जैसे, संयोगिता- हरण, सुभद्राहरण ।
१३. घोड़े का दानापानी । घोड़े का चारा (को॰) ।
१४. कर । हस्त । हाथ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरण mf(आ or ई)n. (only ifc.) carrying, holding, containing (e.g. बलि-हरणी दर्वी, ‘a ladle containing an oblation’), ĀśvGṛ.
taking away, removing (e.g. रजो-ह्˚ ‘removing dust’), Kauś.
हरण m. ‘taker’, a hand, L.
an arm, L.
Michelia Champaca, L.
हरण n. the act of carrying or bringing or fetching, KātyŚr.; MBh. &c.
offering, KātyŚr.; Gaut.
carrying off, robbing, abduction, Gaut.; Mn.; MBh. &c.
removing, destroying, Suśr.; VarBṛS.
dividing, division, Col.
a nuptial present (= -यौतक), MBh.
a gift to a student at his initiation, W.
fodder given to a stallion (= वाडब-ह्˚), Kāś. on Pāṇ. vi, 2, 65
(L. also ‘a partic. gesture’ [esp. of an archer in shooting]; ‘boiling water’; ‘semen virile’; ‘gold’).
हरण &c. See p. 1289.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरणं [हृ-भावे ल्युट्] 1 Seizing, taking. --2 Carrying away, carrying off, removing, stealing; कन्याहरणं Ms. 3. 33, R. 11. 74. --3 Depriving of, destroying; as in प्राणहरणं. --4 Dividing. --5 A gift to a student. --6 The arm. --7 Semen [] virile. --8 Gold. --9 A nuptial present. (= यौतक q. v.) --10 A shell, cowrie --11 Boiling water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरण न० हृ--भावे ल्युट् । १ स्थानान्वरकरणे २ विभाजने च कर्मणि ल्युट् । ३ योतुकादौ देवे धने भा० आ० हरणा- हरणपर्व २२१ अ० । ४ भुजे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरणं, क्ली, (ह्नियते इति । हृ + ल्युट् ।) यौत- कादिदेयद्रव्यम् । (यथा, रघुः । ७ । २२ । “सत्त्वानुरूपाहरणाकृतश्रीः प्रास्थापयत् राघवमन्वगाच्च ॥”) तत्पर्य्यायः । दायः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २८ ॥ यौतकं आदिना उपनयनभिक्षाप्रसादादि च यत् देयं तत् दायहरणपदवाच्यं कन्यादानकाले जामात्रादभ्यो व्रतभिक्षादो ब्रह्मणादिभ्यश्च यत् द्रव्यं दीयते यत्र दायादिद्वयमित्यर्थः । युतकं यानिसम्बन्धः तत्र भवमिति ष्णेयौतकं युतयो- र्बधूवरयोरिदमिति वा कणि योतकं यौतुक- मुकारमध्यमपि । यौतकं यौतुकञ्च तत् इति वाचस्पतिः । दीयते दायः, कर्म्मणि घञ् सुष्ठु दीयते सुदायः इति पाठः इत्यन्ये । ह्रियते हरणं कर्म्मणि अनट् । इति भरतः ॥ * ॥ [] भुजः । हृतिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भाग- वते । १० । ५० । ९ । “एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥”) शुक्रम् । स्वर्णम् । कपर्द्दकम् । उष्णोदकम् । इति केचित् ॥ भाज्याङ्कात् भाजकाङ्कद्वारा- भागग्रहणम् । इति लोलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-507-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें