🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:41:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरिणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरिणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरिणी

अर्थ: मृगी, मादा हरिण

संस्कृत: हरितवलयः, हेमप्रतिमा, मृगी

व्युत्पत्ति: हरिण + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरिणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हरि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. हरि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. हरि (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरिणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिणीहरिण्यौहरिण्यः
द्वितीयाहरिणीम्हरिण्यौहरिणीः
तृतीयाहरिण्याहरिणीभ्याम्हरिणीभिः
चतुर्थीहरिण्यैहरिणीभ्याम्हरिणीभ्यः
पञ्चमीहरिण्याःहरिणीभ्याम्हरिणीभ्यः
षष्ठीहरिण्याःहरिण्योःहरिणीनाम्
सप्तमीहरिण्याम्हरिण्योःहरिणीषु
सम्बोधनहे हरिणिहे हरिण्यौहे हरिण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरिणी
हरिणी
hariṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मादा हिरन । हिरन की मादा ।
२. मंजिष्ठा । मँजीठ । मजीठ ।
३. जर्द चमेली ।
४. कामशास्त्र के अनुसार स्त्रियों की चार जातियों या भेदों में से एक जिसे चित्रिणी भी कहते गैं । विशेष—दो अच्छी जाति की स्त्रियों में यह मध्यम है । यह पद्मिनी की अपेक्षा कम सुकुमार तथा चंचल और क्रीड़ाशील प्रकृति की होती है ।
५. सुंदरी या तरुणी स्त्री (को॰) ।
६. एक वर्णवृत्त का नाम जिसमें सत्रह वर्ण होते है । इसका स्वरूप इस प्रकार है— न स म र स ल गु (III IIS SSS SIS IIS IS) ।
७. दस वर्णों का एक वृत्त । जैसे,—फूलन की सुभ गेंद नई । सुँघि सची जनु डारि दई ।—केशव (शब्द॰) ।
८. सोने की प्रतिमा । स्वर्ण- प्रतिमा (को॰) ।
९. हरित वर्ण । हरा रंग (को॰) ।
१०. हरदी । हरिद्रा (को॰) । यौ॰—हरिणीदूक्=हरिनी के समान चंचल नेत्रवाला । हरिणी- दृशी, हरिणीनयना=हरिणी के समान चंचल नेत्रवाली स्त्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिणी (ई), f., see below.
हरिणी f. a female deer, doe, TS. &c. &c.
Rubia Munjista, L.
yellow jasmine, L.
one of the four kinds of beautiful women (corresponding to the kind of man termed मृग), L.
a golden image, Rājat.
a kind of metre (four times -), Piṅg.
a kind of Svara-bhakti (q.v.), TPrāt., Sch.
N. of an Apsaras, Ragh.
of a Yakṣiṇī, Buddh.
of the mother of Hari (Viṣṇu), BhP. pl. N. of the verses, AV. xviii, 2, 11-18; Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिणी 1 A female deer, doe; चकितहरिणीप्रेक्षणा Me. 82, R. 9. 55, 14. 69. --2 One of the four classes of women (also called चित्रिणी q. v.) --3 Yellow jasmine. --4 A good golden image. --5 N. of a metre. --6 The green colour. --7 Turmeric. --8 Madder. --Comp. --दृश् a. deer-eyed. (--f.) a deer-eyed woman; किमभवद्विपिने हरिणीदृशः U. 3. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिणी स्त्री हरितवर्णा स्त्री ङीष् तस्य नः । १ हरितद्व- णांयां स्त्रियां मेदि० २ स्वर्णप्रतिमायाम् अमरः । ३ स्वर्ण- युथ्यां ४ मञ्जिष्ठायां राजनि० । ५ तरुण्यां ६ वरस्त्रियां शब्दर० “वसुयुगहयैनर्सौ म्नौ म्लो गो यदा हरिणी तदा” वृ० र० उक्तलक्षणके ७ सप्तदशाक्षरपादके छन्दो- मेदे हरिणस्य स्त्री ङीष् । ८ मृग्याञ्च ९ अप्सरोगेदे । [] “चरतः किल दुश्चरं तपः पृणविन्दीः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिगीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5418-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिणी, स्त्री, (हरिण + ङीष् ।) मृगी । (यथा, रघुः । २ । ११ । “धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभाव- माख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः । विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां- प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥”) स्वर्णप्रतिमा । इत्यमरः । ३ । ४ । ५० ॥ (हरित + ङीष् । तस्य नः ।) हरिता । नारीभेदः । वृत्त- भेदः । इति मेदिनी ॥ (तल्लक्षणं यथा, -- “नसमरला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ॥” विस्तारस्तु छन्दःशब्दे द्रष्टव्यः ॥) मञ्जिष्ठा स्वर्णयूथी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तरुणी । वरस्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥ (सुराङ्गनाभेदः । यथा, रघुः । ८ । ७९ । “चरतः किल दुश्चरं तप- स्तृणविन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-514-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरिणी" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरिणीहरिणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | हरि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरिणी 📚 ➤ मृगी, मादा हरिण
संस्कृत: हरितवलयः, हेमप्रतिमा, मृगी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरिणी 📚मादा हिरन । हिरन की मादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें