🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरिणी
hariṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मादा हिरन । हिरन की मादा ।
२. मंजिष्ठा । मँजीठ । मजीठ ।
३. जर्द चमेली ।
४. कामशास्त्र के अनुसार स्त्रियों की चार जातियों या भेदों में से एक जिसे चित्रिणी भी कहते गैं । विशेष—दो अच्छी जाति की स्त्रियों में यह मध्यम है । यह पद्मिनी की अपेक्षा कम सुकुमार तथा चंचल और क्रीड़ाशील प्रकृति की होती है ।
५. सुंदरी या तरुणी स्त्री (को॰) ।
६. एक वर्णवृत्त का नाम जिसमें सत्रह वर्ण होते है । इसका स्वरूप इस प्रकार है— न स म र स ल गु (III IIS SSS SIS IIS IS) ।
७. दस वर्णों का एक वृत्त । जैसे,—फूलन की सुभ गेंद नई । सुँघि सची जनु डारि दई ।—केशव (शब्द॰) ।
८. सोने की प्रतिमा । स्वर्ण- प्रतिमा (को॰) ।
९. हरित वर्ण । हरा रंग (को॰) ।
१०. हरदी । हरिद्रा (को॰) । यौ॰—हरिणीदूक्=हरिनी के समान चंचल नेत्रवाला । हरिणी- दृशी, हरिणीनयना=हरिणी के समान चंचल नेत्रवाली स्त्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिणी (ई), f., see below.
हरिणी f. a female deer, doe, TS. &c. &c.
Rubia Munjista, L.
yellow jasmine, L.
one of the four kinds of beautiful women (corresponding to the kind of man termed मृग), L.
a golden image, Rājat.
a kind of metre (four times -), Piṅg.
a kind of Svara-bhakti (q.v.), TPrāt., Sch.
N. of an Apsaras, Ragh.
of a Yakṣiṇī, Buddh.
of the mother of Hari (Viṣṇu), BhP. pl. N. of the verses, AV. xviii, 2, 11-18; Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिणी 1 A female deer, doe; चकितहरिणीप्रेक्षणा Me. 82, R. 9. 55, 14. 69. --2 One of the four classes of women (also called चित्रिणी q. v.) --3 Yellow jasmine. --4 A good golden image. --5 N. of a metre. --6 The green colour. --7 Turmeric. --8 Madder. --Comp. --दृश् a. deer-eyed. (--f.) a deer-eyed woman; किमभवद्विपिने हरिणीदृशः U. 3. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिणी स्त्री हरितवर्णा स्त्री ङीष् तस्य नः । १ हरितद्व- णांयां स्त्रियां मेदि० २ स्वर्णप्रतिमायाम् अमरः । ३ स्वर्ण- युथ्यां ४ मञ्जिष्ठायां राजनि० । ५ तरुण्यां ६ वरस्त्रियां शब्दर० “वसुयुगहयैनर्सौ म्नौ म्लो गो यदा हरिणी तदा” वृ० र० उक्तलक्षणके ७ सप्तदशाक्षरपादके छन्दो- मेदे हरिणस्य स्त्री ङीष् । ८ मृग्याञ्च ९ अप्सरोगेदे । [] “चरतः किल दुश्चरं तपः पृणविन्दीः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिगीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5418-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिणी, स्त्री, (हरिण + ङीष् ।) मृगी । (यथा, रघुः । २ । ११ । “धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभाव- माख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः । विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां- प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥”) स्वर्णप्रतिमा । इत्यमरः । ३ । ४ । ५० ॥ (हरित + ङीष् । तस्य नः ।) हरिता । नारीभेदः । वृत्त- भेदः । इति मेदिनी ॥ (तल्लक्षणं यथा, -- “नसमरला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ॥” विस्तारस्तु छन्दःशब्दे द्रष्टव्यः ॥) मञ्जिष्ठा स्वर्णयूथी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तरुणी । वरस्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥ (सुराङ्गनाभेदः । यथा, रघुः । ८ । ७९ । “चरतः किल दुश्चरं तप- स्तृणविन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-514-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरिणी" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें