🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरित

अर्थ: हरा, हरे रंग का, हरा-भरा

संस्कृत: हरितवर्णः · पर्याय: पालाश, हरित्, श्याम

व्युत्पत्ति: हृ + इतच् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरितःहरितौहरिताः
द्वितीयाहरितम्हरितौहरितान्
तृतीयाहरितेनहरिताभ्याम्हरितैः
चतुर्थीहरितायहरिताभ्याम्हरितेभ्यः
पञ्चमीहरितात् / हरिताद्हरिताभ्याम्हरितेभ्यः
षष्ठीहरितस्यहरितयोःहरितानाम्
सप्तमीहरितेहरितयोःहरितेषु
सम्बोधनहे हरितहे हरितौहे हरिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरित
हरित
harita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरित १ वि॰ [सं॰]
१. भूरे या बादामी रंग का ।
२. पीला । जर्द ।
३. हरे रंग का । हरा । सब्ज ।
४. ताजा । नवीन । नया ।
हरित २ संज्ञा पुं॰
१. सिंह ।
२. कश्यप के एक पुत्र का नाम ।
३. यदु के एक पुत्र का नाम ।
४. युवनाश्व के एक पुत्र का नाम ।
५. द्बादश मन्वंतर का एक देवगण ।
६. सेना ।
७. सब्जी । हरि- याली ।
८. सब्जी । शाक भाजी ।
९. हरित वर्ण (को॰) ।
१०. कपिश या भूरा रंग (को॰) ।
११. सोना । स्वर्ण (को॰) ।
१२. पांडु रोग (को॰) ।
१३. एक सुगंधित पौधा । स्थौणेयक (को॰) ।
१४. रोहिताश्व के पुत्र का नाम (को॰) ।
१५. हरित या भूरे रंग का पदार्थ (को॰) । एक तृण । मंथानक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरित mf(आ or हरिणी)n. yellowish, pale yellow, fallow, pale red, pale (also, ‘pale with fright’), greenish, green (also; ‘verdant’ as opp. to शुष्क ‘dry’), RV. &c. &c.
हरित m. yellowish (the colour), L.
Phaseolus Mungo or Lobatus, L.
a lion, L.
N. of a son of Kaśyapa, ŚBr.
of a son of Yadu, Hariv.
of a son of Rohita, BhP.
of a son of Rohitāśva, ib.
of a son of Yuvanāśva, ib.
of a son of Parāvṛt, ib.
of a son of Vapuṣmat, MārkP.
of an ichneumon (v.l. हरिण), MBh.
हरित m. pl. the descendants of Harita (also called हरीताः), ĀśvŚr. (cf. Pāṇ. ii, 4, 67, Vārtt. 1, Pat.)
N. of partic. verses of the AV. (also हरेता मन्त्राः), Cat.
of a class of gods in the 12th Manvantara, Pur.
हरित (अम्), n. a yellowish or greenish substance, ŚBr.
gold, AV.; Kāṭh.
greens, vegetables, Viṣṇ. (‘unripe grain’ Sch.)
a kind of fragrant plant (= स्थौण्च्यक), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरित a. (ता or हरिणी f.) [हृ-इतच्] 1 Green, of a green colour, verdant; रम्यांतरः कमलिनीहरितैः सरोभिः Ś. 4. 10; Ku. 4. 14; Me. 21; Ki. 5. 38. --2 Tawny. --3 Dark-blue. --तः 1 The green colour. --2 A lion. --3 A kind of grass. --Comp. --अश्मन् m. {1} an emerald. {2} blue vitriol. --छद a. green-leaved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरित पु० हृ--इतच् । १ सिंहे २ मन्थानतृणे राजनि० ३ हरिद्वर्णे ४ तद्वति त्रि० अमरः स्त्रियां ङीप् तस्य नश्च । ५ दूर्वायां मेदि० ६ जयन्त्यां ७ हरिद्रायां ८ क- पिलद्राक्षायां ९ पाच्यां १० नीलदूर्वायाञ्च स्त्री राजनि० टाप् । ११ स्थौणेयके न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5418,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरितं, क्ली, (हृ + इतन् ।) स्थौणेयकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
हरितः, पुं, (हरति नयनमनांसीति । हृ + “हृश्या- भ्यामितन् । “उणा० ३ । ९३ । इति इतन् ।) हरिद्वर्णः । इत्यमरः । १ । ५ । १४ ॥ सिंहः । इति केचित् ॥ मन्थानकतृणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ हारील इति लोके । तदर्थे पर्य्यायो यथा, -- “हारीतो रक्तपित्तः स्याद्धरितोऽपि स कथ्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥) हरिद्वर्णयुक्ते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, किराते । ५ । ३८ । “परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः हरिततृणोद्गमशङ्कया मृगोभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-515-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरित" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरितहरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरित 📚 ➤ हरा, हरे रंग का, हरा-भरा
संस्कृत: हरितवर्णः · पर्याय: पालाश, हरित्, श्याम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरित 📚भूरे या बादामी रंग का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरित
हरे के (१.५.१५) — पालाश, हरित्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • हरित: हृ + इतच् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें