🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:47:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हलीमक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हलीमक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हलीमक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: id., L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हलीमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हलीमक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहलीमकःहलीमकौहलीमकाः
द्वितीयाहलीमकम्हलीमकौहलीमकान्
तृतीयाहलीमकेनहलीमकाभ्याम्हलीमकैः
चतुर्थीहलीमकायहलीमकाभ्याम्हलीमकेभ्यः
पञ्चमीहलीमकात् / हलीमकाद्हलीमकाभ्याम्हलीमकेभ्यः
षष्ठीहलीमकस्यहलीमकयोःहलीमकानाम्
सप्तमीहलीमकेहलीमकयोःहलीमकेषु
सम्बोधनहे हलीमकहे हलीमकौहे हलीमकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हलीमक
हलीमक
halīmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हलीमक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पांडु रोग का एक भेद । उ॰—अन्न में अप्रीति और भ्रम ये उपद्रव वातपित्त से प्रकट हलीमक रोग के हैं ।—माधव॰, पृ॰ ७६ । विशेष—यह वातपित्त के कोप से उत्पन्न कहा गया है । इसमें रोगी के चमड़े का रंग कुछ हरापन, कालापन या धूमिलपन लिए पीला हो जाता है । उसे तंद्रा, मंदाग्नि, जीर्णज्वर, अरुचि और भ्रांति होती है तथा उसके अंगों में पीड़ा रहती है ।
२. एक नाग असुर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हलीमक m. id., L.
a partic. form of jaundice (in this sense prob. connected with हरिमन्), Suśr.
N. of a serpent-demon, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हली(म)सक पु० पाण्डुरोगभेदे “यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्ध- रित श्यावपीतकः । बलोत्साहः क्षयस्तन्त्रामन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः । स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः । हली(म)सकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हलीमकः, पुं, रोगविशेषः । यथा पाण्डुरोगस्यैव भेदं हलीमकञ्चाह । “यदा तु पाण्डोर्व्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः । बलोत्साहः क्षयस्तन्द्रामन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ॥ स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्द्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः । हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ॥” पाण्डोः पाण्डुरोगिणः ॥ तस्य चिकित्सा यथा, “मारितस्यायसश्चूर्णं मुस्ताचूर्णेन संयुतम् । खदिरस्य कषायेण पिबेद्धन्तुं हलीमकम् ॥ सिता तिक्ता बला यष्टी त्रिफला रजनीयुगैः । लेहं लिह्यात् समध्वाज्यं हलीमकनिवृत्तये ॥ अमृतलतारमकल्कपसाधितं तुरगविद्विषः सर्पिः । क्षीरचतुर्गुणमेतद्वितरेच्च हलीमकार्त्तेभ्यः ॥” इति अमृताघृतम् ॥ * ॥ “मधुरैरन्नपानेस्तं वातपित्तहरैर्हरेत् । कामलापाण्डुरोगोक्तक्रियाञ्चात्रोपयोजयेत् ॥” अथ सामान्यतः पाण्डुरोगकामलाहलीमक- चिकित्सा । “फलत्रिकामृतावासातिक्तामूनिम्बनिम्बजः । क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ १ त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रके । दार्व्वी त्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिको देवदारु च ॥ एपां द्विपलिकान् भागवान् कृत्वा चूर्णं पृथक् पृथक् । मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ॥ मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत् प्रक्षिपेत्ततः । औडम्बरसमान् कृत्वा वटकांस्तान् यथाग्नि च । उपयुञ्जीत तक्रेण जीर्णे सात्म्यञ्च भोजनम् । मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम् ॥ [] कुष्टानि जठरं शोथमूरुस्तम्भं कफामयान् । अर्शांसि कामलां मेहं प्लीहानं शमयन्ति च ॥” इति त्र्यूषणादिमण्डूरवटकः ॥ २ ॥ “किराततिक्तं सुरदारु दार्व्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकञ्च ॥ फलं विडङ्गस्य समांशकानि सर्व्वैः समं चूर्णमथायसश्च । सर्पिर्मधुभ्यां वटिका विधेया तक्रानुपानात् भिषजा प्रयोज्या ॥ निहन्ति पाण्डुञ्च हलीमकञ्च शोथं प्रमेहं ग्रहणारुजञ्च । श्वासञ्च कासञ्च सरक्तपित्त- मर्शांस्यथोरुग्रहमामवातम् ॥ व्रणांश्च गुल्मान् कफविद्रधिञ्च श्वित्रञ्च कुष्ठञ्च ततः प्रयोगात् ॥” इति अष्टादशाङ्गलोहम् ॥ ३ ॥ “यवगोधूमशाल्यन्नै रसैर्जाङ्गलजैर्हितैः । मुद्गाढकीमसूराद्यैरेषु भोजनमिष्यते ॥” एषु पाण्डुरोगकामलाहलीमकेषु ॥ ४ ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-525-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हलीमकहलीमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हलीमक 📚 ➤ पांडु रोग का एक भेद उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): id., L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हलीमक 📚पांडु रोग का एक भेद🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें