🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हलीमक
halīmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हलीमक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पांडु रोग का एक भेद । उ॰—अन्न में अप्रीति और भ्रम ये उपद्रव वातपित्त से प्रकट हलीमक रोग के हैं ।—माधव॰, पृ॰ ७६ । विशेष—यह वातपित्त के कोप से उत्पन्न कहा गया है । इसमें रोगी के चमड़े का रंग कुछ हरापन, कालापन या धूमिलपन लिए पीला हो जाता है । उसे तंद्रा, मंदाग्नि, जीर्णज्वर, अरुचि और भ्रांति होती है तथा उसके अंगों में पीड़ा रहती है ।
२. एक नाग असुर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हलीमक m. id., L.
a partic. form of jaundice (in this sense prob. connected with हरिमन्), Suśr.
N. of a serpent-demon, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हली(म)सक पु० पाण्डुरोगभेदे “यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्ध- रित श्यावपीतकः । बलोत्साहः क्षयस्तन्त्रामन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः । स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः । हली(म)सकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हलीमकः, पुं, रोगविशेषः । यथा पाण्डुरोगस्यैव भेदं हलीमकञ्चाह । “यदा तु पाण्डोर्व्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः । बलोत्साहः क्षयस्तन्द्रामन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ॥ स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्द्दश्च श्वासतृष्णारुचिभ्रमाः । हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ॥” पाण्डोः पाण्डुरोगिणः ॥ तस्य चिकित्सा यथा, “मारितस्यायसश्चूर्णं मुस्ताचूर्णेन संयुतम् । खदिरस्य कषायेण पिबेद्धन्तुं हलीमकम् ॥ सिता तिक्ता बला यष्टी त्रिफला रजनीयुगैः । लेहं लिह्यात् समध्वाज्यं हलीमकनिवृत्तये ॥ अमृतलतारमकल्कपसाधितं तुरगविद्विषः सर्पिः । क्षीरचतुर्गुणमेतद्वितरेच्च हलीमकार्त्तेभ्यः ॥” इति अमृताघृतम् ॥ * ॥ “मधुरैरन्नपानेस्तं वातपित्तहरैर्हरेत् । कामलापाण्डुरोगोक्तक्रियाञ्चात्रोपयोजयेत् ॥” अथ सामान्यतः पाण्डुरोगकामलाहलीमक- चिकित्सा । “फलत्रिकामृतावासातिक्तामूनिम्बनिम्बजः । क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ १ त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रके । दार्व्वी त्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिको देवदारु च ॥ एपां द्विपलिकान् भागवान् कृत्वा चूर्णं पृथक् पृथक् । मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ॥ मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत् प्रक्षिपेत्ततः । औडम्बरसमान् कृत्वा वटकांस्तान् यथाग्नि च । उपयुञ्जीत तक्रेण जीर्णे सात्म्यञ्च भोजनम् । मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम् ॥ [] कुष्टानि जठरं शोथमूरुस्तम्भं कफामयान् । अर्शांसि कामलां मेहं प्लीहानं शमयन्ति च ॥” इति त्र्यूषणादिमण्डूरवटकः ॥ २ ॥ “किराततिक्तं सुरदारु दार्व्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकञ्च ॥ फलं विडङ्गस्य समांशकानि सर्व्वैः समं चूर्णमथायसश्च । सर्पिर्मधुभ्यां वटिका विधेया तक्रानुपानात् भिषजा प्रयोज्या ॥ निहन्ति पाण्डुञ्च हलीमकञ्च शोथं प्रमेहं ग्रहणारुजञ्च । श्वासञ्च कासञ्च सरक्तपित्त- मर्शांस्यथोरुग्रहमामवातम् ॥ व्रणांश्च गुल्मान् कफविद्रधिञ्च श्वित्रञ्च कुष्ठञ्च ततः प्रयोगात् ॥” इति अष्टादशाङ्गलोहम् ॥ ३ ॥ “यवगोधूमशाल्यन्नै रसैर्जाङ्गलजैर्हितैः । मुद्गाढकीमसूराद्यैरेषु भोजनमिष्यते ॥” एषु पाण्डुरोगकामलाहलीमकेषु ॥ ४ ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-525-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें