🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:46:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हारफल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हार-+फल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फल

अर्थ: विकसना, फल लग जाना

संस्कृत: विशरणे

अंग्रेज़ी: to blossom, to bear fruits

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. फल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — फल् (भ्वादिगण) · अर्थ: विकसना, फल लग जाना (विशरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमफलतात् / फलताद् / फलतुफलताम्फलन्तु
मध्यमफल / फलतात् / फलताद्फलतम्फलत
उत्तमफलानिफलावफलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: फलति · लिट्: पफाल · लुट्: फलिता · लृट्: फलिष्यति · लोट्: फलतात् · लङ्: अफलत् · विधिलिङ्: फलेत् · आशीर्लिङ्: फल्यात् · लुङ्: अफालीत् · लृङ्: अफलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: फलन · ण्वुल्: फालकः · तृच्: फलिता · ण्यत्: फाल्यः · तव्य: फलितव्यः · अनीयर्: फलनीयः · क्त: फुल्लः · क्तवतु: फुल्लवान् · शतृ: फलन् · स्य-शतृ: फलिष्यन् · क्त्वा: फलित्वा · ल्यप्: प्रफल्य · तुमुन्: फलितुम् · णमुल्: फालम् · घञ्: फालः · क्तिन्: फल्ति · क्वसु: फेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फल्
फल्
phal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का फल (2.4.15) सस्य
हल का (लोहे का) फाल (2.9.14) निरीश · कुटक · फाल · कृषक
व्युष्टि (3.3.45) समृद्धि
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फल् cl. 1. P. (Dhātup. xv, 9) फलति (ep. also Ā. ˚ते; pf. पफाल, MBh., 3. pl. फेलुः, Bhaṭṭ.; cf. Pāṇ. vi, 4, 122; aor. अफालीत् Gr.; fut. फलिष्यति, MBh.; फलिता Gr.), to burst, cleave open or asunder, split (intrans.), MBh.; R. &c.; to rebound, be reflected, Kir.; BhP.; (Dhātup. xv, 23; but rather Nom. fr. फल below) to bear or produce fruit, ripen (lit. and fig.), be fruitful, have results or consequences, be fulfilled, result, succeed, Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to fall to the share of (loc.), Hit.; to obtain (fruit or reward), MBh.; to bring to maturity, fulfil, yield, grant, bestow (with acc., rarely instr.), MBh.; Kāv. &c.; to give out, emit (heat), Kir.; (Dhātup. xx, 9) to go (cf. √ पल्) : Caus. फालयति aor. अपीफलत् Gr. (cf. फालित) : Desid. पिफलिषति Gr.: Intens. पम्फुल्यते, पम्फुलीति, पम्फुल्ति, ib.
फल् [cf. √ स्फट्, स्फुट्; Germ. spalten; Eng. split.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (716,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फल् {vI.v} {c1c} P. (फलति, पफाल, [] अफालीत्, फलिष्यति, फलित) 1 To bear fruit, yield or produce fruit; नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46; परोपकाराय द्रुमाः फलंति Subhāṣ.; विधातुर्व्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु Māl. 1. 16; often used transitively in this sense; मौर्यस्यैव फलंति पश्य विविधश्रेयांसि मन्नीतयः Mu. 2. 16 ‘accomplish or bring about’; Śi. 2. 89. --2 To be fruitful, to be successful, to be fulfilled or accomplished, to succeed; कैकेयि कामाः फलितास्तवेति R. 13. 59; 15. 78; यदा न फेलुः क्षणदाचरणां (मनोरथाः) Bk. 14. 113; 12. 66; नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं Bh. 2. 96, 116. --3 To result, produce results or consequences; फलितमस्माकं कपटप्रबंधेन H. 1; फलितं नस्तर्हि भगवतीपादप्रसादेन Māl. 6; Ki. 18. 25; खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु H. 3. 21 ‘wicked men commit bad acts, and good men suffer their consequences’. --4 To become ripe, ripen. --5 To fall to the lot of, befall. --6 To be useful. {vII.v} {c1c} P. (फलति, फुल्ल or फुल्त in the first sense, and फलित in other senses) 1 To burst open, split or cleave asunder, burst, cleave; तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः Mb. --2 To shine back, be reflected; Ki. 5. 38. --3 To go.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0783-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हार-फलसमास: हार + फल् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: फल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: फल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हारफल 📚हार 📚फल् ➤ हार (ले जाना, हटाना, पकड़ना) + फल् (विकसना, फल लग जाना)
संस्कृत: विशरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हार 📚युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के संमुख असफलता । लड़ाई,…🟠🔵🟣🟢🟤
फल् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xv, 9) फलति (ep. also Ā. ˚ते; pf. पफाल, MBh., 3. pl…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हारफल = हार + फल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें