🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:51:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हारीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हारीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हारीत

अर्थ: एक प्रकार का कबुतर

संस्कृत: पक्षिजातिविशेषः · पर्याय: मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि, कुक्कुभ

व्युत्पत्ति: हृ + णिच् + ईतच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हारीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हारीता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: हारी + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हारीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहारीतःहारीतौहारीताः
द्वितीयाहारीतम्हारीतौहारीतान्
तृतीयाहारीतेनहारीताभ्याम्हारीतैः
चतुर्थीहारीतायहारीताभ्याम्हारीतेभ्यः
पञ्चमीहारीतात् / हारीताद्हारीताभ्याम्हारीतेभ्यः
षष्ठीहारीतस्यहारीतयोःहारीतानाम्
सप्तमीहारीतेहारीतयोःहारीतेषु
सम्बोधनहे हारीतहे हारीतौहे हारीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हारीत
हारीत
hārīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हारीत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चोर । लुटेरा । डाकू ।
२. धूर्त । शठ । चाँईं ।
३. चोरी । लुटेरापन ।
४. चाँईंपन । धूर्तता ।
५. कण्व ऋषि के एक शिष्य का नाम ।
६. एक ऋषि जो स्मृतिकार हैं ।
७. जाबाल ऋषि के एक पुत्र का नाम ।
८. राजतरंगिणी के अनुसार एक जनपद का नाम ।
८. परेवा । कबूतर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हारीत m. (for 2. See p. 1292, col. 1) a thief, cheat, rogue, MW.
roguery, cheating, fraud, ib.
2. हारीत m. (for 1. See p. 1289, col. 3) = हरीत, the Haritāla pigeon, MBh.; Suśr. &c.
N. of various authors &c. (esp. of a lawyer often quoted), Āpast.; TPrāt.; MBh. &c.
pl. the descendants of Hārīta, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हारीतः 1 A kind of pigeon; R. 4. 46. --2 A rogue, cheat. --3 N. of a writer of a Smṛti or code of laws; Y. 1. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हारीत पु० हृ--णिच्बा०--ईतच् । स्मृतिकर्त्तरि मुनिभेदे । २ पक्षिभेदे ३ कितवे च मेदि० । स्वार्थे क । हारिलखगे (हरेल) राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हारीतः, पुं, पक्षिभेदः । (अस्य लक्षणं गुणाश्च । “हारीतो रक्तपित्तः स्याद्धरितोऽपि स कथ्यते ।” हारीतो हारील इति लोके । “हारीतो रूक्ष उष्णश्च रक्तपित्तकफापहः । स्वेदस्वरकरः प्रोक्तः ईषद्वातकरश्च सः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ आयुर्व्वेद कर्त्तरि च । यथा, -- “अग्निवेशश्च भेलश्च जतृकर्णः पराशरः । हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुर्नेवचः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने प्रथमेऽघ्याये ॥) मुनिभेदः । स च धर्म्मशास्त्रकर्त्ता । (यथा, याज्ञवल्क्यः । १ । ४ । “मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसम्बर्त्ताः कात्यायनबहस्पती ॥ पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वशिष्ठश्च धर्म्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥” अयञ्च पौराणिक आसीत् । यथा, भागवते । १२ । ७ । ५ । “त्रय्यारुणिः कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रणः । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥”) कैतवः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हारीतहारीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हारीता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: हारी + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हारीत 📚 ➤ एक प्रकार का कबुतर
संस्कृत: पक्षिजातिविशेषः · पर्याय: मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि, कुक्कुभ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हारीत 📚चोर । लुटेरा । डाकू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हारीत
उनके (पक्षियों के) भेद (२.५.३७) — मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि, कुक्कुभ, लाव, जीवंजीव, कोरक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें