🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:59:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हितवत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हितवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हितवत्

अर्थ: धारण करना, पहनना, पालन करना, देना (भूतकालिक कर्तरि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: धारणपोषणयोः

अंग्रेज़ी: favourable, useful, Hit.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हितवत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु
  2. हितवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु
  3. हितवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हितवत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहितवत् / हितवद्हितवतीहितवन्ति
द्वितीयाहितवत् / हितवद्हितवतीहितवन्ति
तृतीयाहितवताहितवद्भ्याम्हितवद्भिः
चतुर्थीहितवतेहितवद्भ्याम्हितवद्भ्यः
पञ्चमीहितवतःहितवद्भ्याम्हितवद्भ्यः
षष्ठीहितवतःहितवतोःहितवताम्
सप्तमीहितवतिहितवतोःहितवत्सु
सम्बोधनहे हितवत् / हे हितवद्हे हितवतीहे हितवन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धा (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: धारण करना, पहनना, पालन करना, देना (धारणपोषणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदधातिधत्तःदधति
मध्यमदधासिधत्थःधत्थ
उत्तमदधामिदध्वःदध्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दधाति · लट् (आत्मने.): धत्ते · लिट्: दधौ · लिट् (आत्मने.): दधे · लुट्: धाता · लुट् (आत्मने.): धाता · लृट्: धास्यति · लृट् (आत्मने.): धास्यते · लोट्: दधातु · लोट् (आत्मने.): धत्ताम् · लङ्: अदधात् · लङ् (आत्मने.): अधत्त · विधिलिङ्: दध्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): दधीत · आशीर्लिङ्: धेयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धासीष्ट · लुङ्: अधात् · लुङ् (आत्मने.): अधित · लृङ्: अधास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धान · ण्वुल्: धायकः · तृच्: धाता · यत्: धेयः · तव्य: धातव्यः · अनीयर्: धानीयः · क्त: हितः · क्तवतु: हितवान् · शतृ: दधत्/दधद् · स्य-शतृ: धास्यन् · शानच्: दधानः · क्त्वा: हित्वा · ल्यप्: प्रधाय · तुमुन्: धातुम् · णमुल्: धायम् · घञ्: धायः · क्तिन्: हिति · क्वसु: दधिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हितवत्
हितवत्
hitavat
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हित—वत् mfn. favourable, useful, Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1298,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हितवत्हितवत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु 📚
अन्य सम्भावना: हितवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु | हितवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धा + क्तवतु

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हितवत् 📚 ➤ धारण करना, पहनना, पालन करना, देना (भूतकालिक कर्तरि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: धारणपोषणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हितवत् 📚mfn. favourable, useful, Hit🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हितवत्: धा + क्तवतु — भूतकालिक कर्तरि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬