🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:19:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हियान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हि+यान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हि

अर्थ: (इसका प्रयोग वाक्य के आरम्भ में कभी नहीं होता) इसके अर्थ निम्नांकित हैः- इसलिए कि, क्योंकि (तर्कसंगत युक्ति का निर्देश करना)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

यान

अर्थ: जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना

संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

व्युत्पत्ति: या+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्
  2. यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायानम्यानेयानानि
द्वितीयायानम्यानेयानानि
तृतीयायानेनयानाभ्याम्यानैः
चतुर्थीयानाययानाभ्याम्यानेभ्यः
पञ्चमीयानात् / यानाद्यानाभ्याम्यानेभ्यः
षष्ठीयानस्ययानयोःयानानाम्
सप्तमीयानेयानयोःयानेषु
सम्बोधनहे यानहे यानेहे यानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएतिइतःयन्ति
मध्यमएषिइथःइथ
उत्तमएमिइवःइमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हि
हि
hi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'हि' — कारण (क्योंकि), निश्चय (3.3.272)
(श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये (3.4.5) तु · स्म · वै
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हि १ एक पुरानी विभक्ति जिसका प्रयोग पहले तो सब कारकों में होता था, पर पीछे कर्म और संप्रदाय में ही ('को' के अर्थ में) रह गया । जैसे—रामहि प्रेम समेत लखि सखिन्ह समीप बोलाइ ।—मानस, १ ।२५५ । विशेष—पाली में तृतीया और पंचमी की विभक्ति के रूप में 'हि' का व्यवहार मिलता है । पीछे प्राकृतों में संबंध के लिये भी विकल्प से अपादान की विभक्ति आने लगी और सब कारकों का काम कभी कभी संबंध की विभक्ति से ही चलाया जाने लगा । 'रासो' आदि की पुरानी हिंदी में 'ह' रूप में भी यह विभक्ति मिलती हैं । अपभ्रंश में 'हो' और 'हे' रूप संबंध विभक्ति के मिलते हैं । यह 'हि' या 'ह' विभक्ति संस्कृत के 'भिस्' या 'भ्यस्' से निकली जान पड़ती है ।
हि ‡ २ अव्य॰ दे॰ ही । उ॰—हरि कर पिचका निरखि तियन के नैना छबि हि ठराई ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३८१ ।
हि ल संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिमालय पहाड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हि (cf. √ हय्) cl. 5. P. (Dhātup. xxvii, 11) हिनोति (Ved. also हिनुते, हिन्वति and हिन्वति, ˚ते; p. हिन्वान [with act. and pass. sense] RV.; हयत्, RV.; TS.; 1. sg. हिषे, RV.; pf. जिघाय, जिघ्युः, Br. &c.; जिघ्ये [with pass. sense] Bhaṭṭ.; aor. अहेम, अह्यन्, हेत p. हियान [with pass. sense] RV.; अह्यम् [?], अहैत्, AV.; अहैषीत्, Br.; अहेषत, RV.; fut. हेता Gr.; हेष्यति, MBh. &c.; inf. -ह्ये᳙, RV.), to send forth, set in motion, impel, urge on, hasten on (Ā. also intrans.), RV.; AV.; ŚBr.; KātyŚr.; to stimulate or incite to (dat.), RV.; to assist or help to (dat.), ib.; to discharge, hurl, cast, shoot, RV.; to convey, bring, procure, ib.; ŚBr.; to forsake, abandon, get rid of Bhaṭṭ.; (हिन्वति) to gladden, delight, Dhātup. xv, 82 : Pass. हीयते (aor. अहायि) Gr.: Caus. हाययति (aor. अजीहयत्), ib. : Desid. of Caus. जिघाययिषति, ib. : Desid. जिघीषति, ib. : Intens. जेघीयते, जेघयीति, जेघेति, ib.
2. हि ind. (used as a particle [cf. ह and घ] and usually denoting) for, because, on account of (never standing first in a sentence, but generally after the first word and used enclitically, sometimes after pronouns; e.g. सर्वो हि पृतना जिगीषति, ‘for everybody wishes to win battles’; भवान् हि प्रमाणम्, ‘for your honour is the authority’; तथा हि, ‘for example’, ‘accordingly’; न हि or नहि, ‘for not’, ‘not at all’), RV. &c. &c.
just, pray, do (with an Impv. or Pot. emphatically; sometimes with Indic., e.g. पश्यामो हि, ‘we will just see’), ib.
indeed, assuredly, surely, of course, certainly (हि वै, ‘most assuredly’; हि-तु or हि-पुनर्, ‘indeed-but’; often a mere expletive, esp. to avoid a hiatus, sometimes repeated in the same sentence; हि is also said to be an interjection of ‘envy’, ‘contempt’, ‘hurry’ &c.), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हि ind. (Never used at the beginning of a sentence) It has the following senses:-- 1 For, because (expressing a strict or logical reason); अग्निरिहास्ति धूमो हि दृश्यते G. M.; R. 5. 10. --2 Indeed, surely; देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं M. 1; न हि कमलिनीं दृष्ठ्वा ग्राहमवेक्षते मतंगजः M. 3. --3 For instance, as is well known; प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R. 1. 18. --4 Only, alone (to emphasize an idea); मूढो हि मदनेनायास्यते K. 155. --5 Sometimes it is used merely as an expletive.
हि {c5c} P. (हिनोति, हित; caus. हाययति; desid. जिघीषति) 1 To send forth, impel. --2 To cast, throw, discharge, shoot; गदा शक्रजिता जिघ्ये Bk. 14. 36. --3 To excite, incite, urge. --4 To promote, further. --5 To gratify, please, exhilarate. --6 To go or proceed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हि बर्द्धने गतौ च स्वा० पर० सक० अनिट् । हिनोति अहैपीत् जिघाय ।
हि अव्य० हा--हि--वा डि । १ हेतौ २ अवधारणे अमरः । ३ विशेषे ४ प्रश्ने ५ सम्भ्रमे ६ हेतूपदेशे ७ असूयायां च मेदि० ८ पादपूरणे ९ शोके च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हि, न वर्द्धने । गतौ इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वा०- पर०-सक०-अनिट् ।) गतिरिह अन्तर्भूत- ञ्यर्थत्वात् गतिप्रेरणम् । न, प्रहिणु स्वसूनु- मिति भट्टिः । वर्द्धने विरलप्रयोगः । इति दुर्गा- दासः ॥
हि, व्य, हेतुः । (यथा, शाकुन्तले । १ अङ्के । “अशंसयं क्षत्त्रपरिग्रहक्षमा यदार्य्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥”) अवधारणम् । इत्यमरः । ३ । ४ । २५६ ; ३ । ४ । ५ ॥ पादपूरणम् । विशेषः । प्रश्नः । (यथा, रामा- यणे । २ । ६४ । ३० । “नाभिवादयसे माद्य न च मामभिभाषसे । किञ्च शेषे तु भूमौ त्वं वत्स ! किं कुपितो ह्यसि ॥”) हेत्वपदेशः । सम्भ्रमः । असूया । इति मेदिनी ॥ शोकः इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हिअव्ययम् 📚
यानयान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश् 📚
अन्य सम्भावना: यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हि 📚 ➤ (इसका प्रयोग वाक्य के आरम्भ में कभी नहीं होता) इसके अर्थ निम्नांकित हैः- इसलिए कि, क्योंकि (तर्कसंगत युक्ति का निर्देश करना)

यान 📚 ➤ जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना
संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हि 📚एक पुरानी विभक्ति जिसका प्रयोग पहले तो सब कारकों में होता था, पर पीछे …🟠🔵🟣🟢🟤
यान 📚गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यान
हर प्रकार का वाहन (२.८.५८) — वाहन, युग्य, पत्र, धोरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यान: इ + चानश् — वर्तमानकालिक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें