🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:15:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हुत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हुत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हुत

अर्थ: आहुति के रूप में आग में डाला हुआ, यज्ञीय भेंट के रूप में होम किया हुआ

संस्कृत: दानादानयोः आदाने प्रीणने च · पर्याय: वषट्कृत

अंग्रेज़ी: to sacrifice,to eat, to consume

व्युत्पत्ति: हु + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हु + क्त
  2. हुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हुत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहुतःहुतौहुताः
द्वितीयाहुतम्हुतौहुतान्
तृतीयाहुतेनहुताभ्याम्हुतैः
चतुर्थीहुतायहुताभ्याम्हुतेभ्यः
पञ्चमीहुतात् / हुताद्हुताभ्याम्हुतेभ्यः
षष्ठीहुतस्यहुतयोःहुतानाम्
सप्तमीहुतेहुतयोःहुतेषु
सम्बोधनहे हुतहे हुतौहे हुताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हु (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: देना, यज्ञ करना, खाना, लेना, भक्षण करना, ग्रहण करना (दानादानयोः आदाने प्रीणने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजुहोतिजुहुतःजुह्वति
मध्यमजुहोषिजुहुथःजुहुथ
उत्तमजुहोमिजुहुवःजुहुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जुहोति · लिट्: जुहवाञ्चकार · लुट्: होता · लृट्: होष्यति · लोट्: जुहुतात् · लङ्: अजुहोत् · विधिलिङ्: जुहुयात् · आशीर्लिङ्: हूयात् · लुङ्: अहौषीत् · लृङ्: अहोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हवन · ण्वुल्: हावकः · तृच्: होता · यत्: हव्यः · ण्यत्: हाव्यः · तव्य: होतव्यः · अनीयर्: हवनीयः · क्त: हुतः · क्तवतु: हुतवान् · शतृ: जुह्वत्/जुह्वद् · स्य-शतृ: होष्यन् · क्त्वा: हुत्वा · ल्यप्: प्रहुत्य · तुमुन्: होतुम् · णमुल्: हावम् · क्तिन्: हुति · क्वसु: जुहवाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हुत
हुत
huta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अग्नि में अर्पित (2.7.29) वषट्कृत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हुत १ वि॰ [सं॰]
१. हवन किया हुआ । आहुति दिया हुआ । हवन करते समय अग्नि में डाला हुआ ।
२. जिसके निमित्त आहुति दी गई हो (को॰) ।
हुत २ संज्ञा पुं॰
१. हवन को वस्तु । हवन करने की सामग्री ।
२. शिव का एक नाम ।
हुत पु ३ क्रि॰ अ॰ [सं॰ भूत, हु+त, प्रा॰ हुअ] 'होना' क्रिया का प्राचीन भूतकालिक रूप । था । उ॰—हुत पहिलै औ अब है सोई ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हुत mfn. offered in fire, poured out (as clarified butter), burnt (as an oblation), sacrificed, AV. &c. &c.
sacrificed to, one to whom an oblation is offered, RV. vi, 50, 15 (if not for हूत [cf. v, 5], as sometimes in अभि-, आ-, सम्-आ-हुत, qq.vv.), MBh.; R. &c.
हुत m. N. of Śiva, MBh.
हुत n. an oblation, offering, sacrifice, AV.; &c.
हुत (for हूत ?). See p. 1301, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1301,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हुत p. p. [हु-क्त] 1 Offered as an oblation to fire, burnt as a sacrificial offering. --2 One to whom an oblation is offered; Ś. 4; R. 2. 71. --तः N. of Śiva. --तं An oblation, offering. --Comp. --अग्नि a. who has made an oblation to fire; R. 1. 6. (--m.) a sacrificial fire. --अशनः {1} fire; समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य Ku. 3. 21, R. 4. 1. {2} N. of Śiva. {3} the Chitraka tree. ˚सहायः an epithet of Śiva. --अशनी the full-moon day in the month of Phālguna (होलिका). --आशः fire; प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशं R. 2. 71. --जातवेदस् a. one who has made an oblation to fire. --भुज् m. fire; नैशस्यार्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा V. 1. 7; U. 5. 9. ˚प्रिया Svāhā the wife of Agni. --वहः fire; जनाकीर्णं मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव Ś. 5. 10; शीतांशुस्तपनो हितो हुतवहः Gīt. 9; Me. 43; Rs. 1. 27. --होमः a Brāhmaṇa who has offered oblations to fire. --(मं) a burnt offering.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुत त्रि० हु--क्त । देवाद्देशेन मन्त्रद्वाराऽग्नौ प्रक्षिप्ते घृतादौ अमरः । भावे क्त । २ होमे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुतं, त्रि, (हु + क्तः ।) अग्नौ प्रक्षिप्तं घृतादि । तत्पर्य्यायः । वषट्कृतम् २ । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । ९ । १६ । “अहमग्निरहं हुतम् ॥” तर्पितम् । यथा, रघुः । २ । ७१ । “प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताश- मंनन्तरं भर्तुररुन्धतीञ्च ॥”) होमे, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-543-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हुत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हुतहुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हु + क्त 📚
अन्य सम्भावना: हुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हु + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हुत 📚 ➤ आहुति के रूप में आग में डाला हुआ, यज्ञीय भेंट के रूप में होम किया हुआ
संस्कृत: दानादानयोः आदाने प्रीणने च · पर्याय: वषट्कृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हुत 📚हवन किया हुआ । आहुति दिया हुआ । हवन करते समय अग्नि में डाला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हुत: हु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें