🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हुताश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हुताश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हुताश

अर्थ: आग

व्युत्पत्ति: हुत-आशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हुताश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हुताश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहुताशःहुताशौहुताशाः
द्वितीयाहुताशम्हुताशौहुताशान्
तृतीयाहुताशेनहुताशाभ्याम्हुताशैः
चतुर्थीहुताशायहुताशाभ्याम्हुताशेभ्यः
पञ्चमीहुताशात् / हुताशाद्हुताशाभ्याम्हुताशेभ्यः
षष्ठीहुताशस्यहुताशयोःहुताशानाम्
सप्तमीहुताशेहुताशयोःहुताशेषु
सम्बोधनहे हुताशहे हुताशौहे हुताशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हुताश
हुताश
hutāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हुताश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. (आहुति खानेवाला) अग्नि । आग ।
२. तीन की संख्या ।
३. चित्रक । चीते का पेड़ ।
४. डर । त्रास । खौफ । भय (को॰) । यौ॰—हुताशवृत्ति=जिसकी आजीविका अग्नि पर निर्भर हो । हुताशशाला=अग्नि का स्थान । अग्निशाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हुताश m. obl˚-eater, fire, MBh.; Kāv. &c.
N. of the number ‘three’, Gaṇit.
Plumbago Ceylanica, Suśr.
fear, alarm (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1301,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुताश पु० हुतमश्नाति अश--अण् । १ वह्नौ शब्दर० २ चि- त्रकवृक्ष च । ल्यु हुताशनोऽप्युभयत्र । स च कर्मविशेष- विहितवह्नौ च । “कोटिहोमे हुताशनः” ति० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुताशः, पुं, (हुतं अश्नाति इति । अश + अण् ।) अग्निः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भाग- वते । १ । १२ । २१ । “धन्विनामग्रणीरेषः तुल्यश्चार्ज्जुनयोर्द्धयोः । हुताशः इव दुर्द्धषः समुद्र इव दुस्तरः ॥”) भयम् । इति व्यवहारसिद्धम् ॥ (मुनिविशेषः । स चायुर्व्वेदसंहिताकारः । अग्निवेशमुनिः । तद्यथा, -- [] “भग्नं समासाद्विविधं हुताश ! काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ ॥” इति वैद्यकरुग्विनिश्चयसंग्रहे भग्नाधिकारे ॥ हुताश इति अग्निवेशसम्बोधनं चरके हुताश- शब्देनाग्निवेशोऽभिधीयते पदैकदेशे पदप्रवृत्तेः । इति तट्टीकायां श्रीकण्ठदत्तः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-544-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हुताशहुताश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हुताश 📚 ➤ आग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हुताश 📚(आहुति खानेवाला) अग्नि । आग🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हुताश = हुत + आश तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें