🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:01:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हुम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हुम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हुम्

अर्थ: याद, प्रत्यास्मरण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हुम्
हुम्
hum
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध) (3.3.267)
तर्क (3.4.18)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हुम् or हूम्, ind. or हुम् an exclamation (of remembrance, doubt, interrogation, assent, anger, reproach, fear &c., not translatable); a mystical syllable used in spells and magical texts or sentences; in Vedic ritual used immediately before the singing of the Prastāva or prelude as well as during the chanting of the Pratihāra or response, ŚrS.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1301,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हुम् ind. A particle (originally an imitative sound) expressing 1 Remembrance or recollection; हुं ज्ञातं or रामो नाम बभूव हुं तदबला सीतेति हुम्. --2 Doubt; चैत्रो हुं मैत्रो हुं. --3 Assent; U. 5. 35. --4 Anger. --5 Aversion. --6 Reproach. --7 Interrogation. (In spells and incantations हुं is often found used with dat.; e. g. ॐ कवचायहुम्). (हुंकृ means ‘to utter the sound hum’, ‘to roar, grunt, bellow, as in अनुहुंकृ ‘to roar in return;’ अनुहुंकुरुते घनध्वनिं न हि गोमायुरुतानि केसरी Śi. 16. 25.). --Comp. --कारः --कृतिः f. {1} uttering the sound ‘hum’; पृष्टा पुनः पुनः कांता हुंकारैरेव भाषते. {2} a menacing sound, sound of defiance; क्षतहुंकारशंसिनः Ku. 2. 26; हुंकारेणेव धनुषः स हि विघ्नानपोहति Ś. 3. 1, R. 7. 58; Ku. 5. 54. {3} roaring, bellowing in general. {4} the grunting of a boar. {5} the twang of a bow. --कृतं {1} an incantation. {2} the grunt of a wild boar. {3} the roar of thunder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुम् अव्य० हु--डुमि । १ स्मरणे २ प्रश्ने ३ अनुज्ञायां च ४ निवारणे मेदि० । “गुरुं हुङ्गृत्य तुङ्कृत्येति” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5432,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हुम्, व्य, (हूयते इति । हु + बाहुलकात् मः ।) स्मृतिः । अपाकृतिः । अर्थप्रश्नः । अभ्यनुज्ञा । इति मेदिनी ॥ तर्के वितर्के हूँ शब्दो दीर्घादि- ह्रखादिरपीति केचित् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-544-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हुम्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हुम् 📚 ➤ याद, प्रत्यास्मरण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हुम् 📚or हूम्, ind. or हुम् an exclamation (of remembrance, doubt, interroga…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें