🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:53:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हृच्छय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हृच्छय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हृच्छय

अर्थ: हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)

अंग्रेज़ी: (for -शय) lying or abiding in the heart (with मुनिः-पुराणः, ‘the eternal Monitor in the heart’, i.e. ‘the cons

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृच्छय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हृच्छय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हृच्छय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृच्छयःहृच्छयौहृच्छयाः
द्वितीयाहृच्छयम्हृच्छयौहृच्छयान्
तृतीयाहृच्छयेनहृच्छयाभ्याम्हृच्छयैः
चतुर्थीहृच्छयायहृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
पञ्चमीहृच्छयात् / हृच्छयाद्हृच्छयाभ्याम्हृच्छयेभ्यः
षष्ठीहृच्छयस्यहृच्छययोःहृच्छयानाम्
सप्तमीहृच्छयेहृच्छययोःहृच्छयेषु
सम्बोधनहे हृच्छयहे हृच्छयौहे हृच्छयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृच्छय
हृच्छय
hṛcchaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृच्छय १ वि॰ [सं॰] हृदय में शयन या निवास करनेवाला ।
हृच्छय २ संज्ञा पुं॰
१. मनोभव । कामदेव । मनसिज ।
२. प्रीति । प्रेम । स्नेह ।
३. आत्मा । आत्मचैतन्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृच्—छय mfn. (for -शय) lying or abiding in the heart (with मुनिः-पुराणः, ‘the eternal Monitor in the heart’, i.e. ‘the conscience’), MBh.; BhP.
हृच्—छय m. ‘h˚-dweller’, Kāma-deva or love, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृच्छय पु० हृदि शेते शी--अच् । १ कामदेवे हला० । २ हृदयस्थिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृच्छयः, पुं, (हृदि शेते इति । शी + “अधि- करणे शेतेः ।” ३ । २ । १५ । इति अच् ।) कामदेवः । इति हलायुधः ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । ४६ । ४२ । “तत् प्रसीद न मामार्त्तां विसर्ज्जयितुमर्हसि । हृच्छयेन च सन्तप्तां भक्ताञ्च भज मानद ! ॥”) हृदयशायिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ८५ । १७ । “जगत्पतिरनिर्द्देश्यः सर्व्वगः सर्व्वभावनः । हृच्छयः सर्व्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः ॥” पुं, कामः । यथा, भागवते । १ । ६ । ७ । “सकृद्यद्दर्शितं रूपमेतत् कामाय तेऽनघ ! । मत्कामः शनकैः साधुः सर्व्वान् मुञ्चति हृच्छयान् ॥” “हृच्छयान् कामान् ।” इति तट्टीकायां श्रीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-544-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हृच्छयहृच्छय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हृच्छय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हृच्छय 📚 ➤ हृत् (ले जाने वाला, अपहरण करने वाला) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (for -शय) lying or abiding in the heart (with मुनिः-पुराणः, ‘the eternal Monitor in the heart’, i.e. ‘the cons

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृच्छय 📚हृदय में शयन या निवास करनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हृच्छय = हृच् + छय तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬