🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:06:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हृष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हृष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हृष्ट

अर्थ: प्रसन्न, हर्षयुक्त(= हृषित)

संस्कृत: अलीके · पर्याय: मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत

अंग्रेज़ी: to be delighted , to rejoice , to be happy, to fill with pleasure, to speak lie

व्युत्पत्ति: हृष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हृष् + क्त
  2. हृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हृष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हृष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृष्टःहृष्टौहृष्टाः
द्वितीयाहृष्टम्हृष्टौहृष्टान्
तृतीयाहृष्टेनहृष्टाभ्याम्हृष्टैः
चतुर्थीहृष्टायहृष्टाभ्याम्हृष्टेभ्यः
पञ्चमीहृष्टात् / हृष्टाद्हृष्टाभ्याम्हृष्टेभ्यः
षष्ठीहृष्टस्यहृष्टयोःहृष्टानाम्
सप्तमीहृष्टेहृष्टयोःहृष्टेषु
सम्बोधनहे हृष्टहे हृष्टौहे हृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हृष् (भ्वादिगण) · अर्थ: झूट बोलना, मिथ्या बोलना (अलीके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहर्षतिहर्षतःहर्षन्ति
मध्यमहर्षसिहर्षथःहर्षथ
उत्तमहर्षामिहर्षावःहर्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हर्षति · लिट्: जहर्ष · लुट्: हर्षिता · लृट्: हर्षिष्यति · लोट्: हर्षतात् · लङ्: अहर्षत् · विधिलिङ्: हर्षेत् · आशीर्लिङ्: हृष्यात् · लुङ्: अहर्षीत् · लृङ्: अहर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हर्षण · ण्वुल्: हर्षकः · तृच्: हर्षिता · तव्य: हर्षितव्यः · अनीयर्: हर्षणीयः · क्त: हृष्टः · क्तवतु: हृष्टवान् · शतृ: हर्षन् · स्य-शतृ: हर्षिष्यन् · क्त्वा: हृष्ट्वा · ल्यप्: प्रहृष्य · तुमुन्: हर्षितुम् · णमुल्: हर्षम् · घञ्: हर्षः · क्तिन्: हृष्टि · क्वसु: जहृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृष्ट
हृष्ट
hṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृष्ट वि॰ [सं॰]
१. हर्षित । अत्यंत प्रसन्न । आनंदयुक्त । यौ॰—हृष्टपुष्ट । हृष्टतुष्ट ।
२. खड़ा । उठा हुआ (रोयाँ)
३. उकठा हुआ । कड़ा पड़ा हुआ ।
४. आश्चर्यान्वित । आश्चर्ययुक्त । विस्मित (को॰) ।
५. प्रतिहत । कुंठित । भोथरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृष्ट mfn. thrilling with rapture, rejoiced, pleased, glad, merry, Mn.; MBh. &c.
bristling, erect, standing on end (said of the hairs of the body), MBh.; R. &c.
rigid, stiff, Hariv.
blunted (cf. हृषित), Pat.
surprised, astonished, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1303,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृष्ट p. p. [हृष्-क्त] Pleased, rejoiced (= हृषित). --Comp. --चित्त, --मानस a. rejoiced in mind, glad at heart, happy. --रोमन् a. having the hair on the body bristling or thrilling (with joy). --वदन a. having a cheerful countenance. --संकल्प a. contented, pleased. --हृदय a. joyoushearted, cheerful, merry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृष्ट त्रि० हृष--क्त । १ प्रीते २ जातहर्षे अमरः । ३ जात- रोमाञ्जे ४ विस्मिते च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5434,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृष्टः, त्रि, (हृष् + क्त । वा इट् ।) प्रीतः । जात- हर्षः । इत्यमरः । ३ । १ । १०३ ॥ अस्य पर्य्यायः प्रोतशब्दे द्रष्टव्यः । रोमाञ्चितः । प्रहसितः । विस्मितः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ प्रतिहतः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-547-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृष्ट" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हृष्टहृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हृष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: हृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: हृष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हृष्ट 📚 ➤ प्रसन्न, हर्षयुक्त(= हृषित)
संस्कृत: अलीके · पर्याय: मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृष्ट 📚हर्षित । अत्यंत प्रसन्न । आनंदयुक्त । यौ॰—हृष्टपुष्ट । हृष्टतुष्ट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हृष्ट
प्रसन्न (३.१.१०२) — मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हृष्ट: हृष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें