🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:53:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हेमम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हेमम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हेमम्

अर्थ: सोना

व्युत्पत्ति: हि + मन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हेम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हेम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हेम (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेमम्हेमेहेमानि
द्वितीयाहेमम्हेमेहेमानि
तृतीयाहेमेनहेमाभ्याम्हेमैः
चतुर्थीहेमायहेमाभ्याम्हेमेभ्यः
पञ्चमीहेमात् / हेमाद्हेमाभ्याम्हेमेभ्यः
षष्ठीहेमस्यहेमयोःहेमानाम्
सप्तमीहेमेहेमयोःहेमेषु
सम्बोधनहे हेमहे हेमेहे हेमानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हेम
हेम
hema
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेमन्]
१. हिम । पाला । बर्फ । उ॰—ऊधो अब यह समुझि भई ‍! नँदनंदन के अंग अंग प्रति उपमा न्याय दई । आनन इंदु बरन संमुख तजि करषे तें न नई । निरमोही नहिं नेह, कुमुदिनी अंतहि हेम हई ।—सूर (शब्द॰) ।
२. स्वर्णखंड । सोने का टुकड़ा ।
३. सोना । सुवर्ण । स्वर्ण ।
४. कपित्थ । कैथ ।
५. नागकेसर ।
६. एक मासे की तौल ।
७. बादामी रंग का घोड़ा ।
८. जल । पानी । सलिल [को॰] ।
९. बुध ग्रह का एक नाम ।
हेम २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेमन् (हिम = बर्फ)] दे॰ हिमालय । उ॰—हेम सेत औ गौर गाजन वंश तिलंग सब लेत । सातौ दीप नवौ खँड जुरे आइ एक खेत ।—पदमावत, पृ॰ ५२४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हेम in comp. for 3. हेमन्.
2. हेम m. a partic. weight of gold (= माषक), L.
a horse of a dark or brownish colour, L.
N. of Buddha, L.
of a son of Ruśad-ratha, Pur.
of the father of Su-tapas, ib.
= हेम-चन्द्र, Cat.
हेम (अम्), n. gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेमं [हि-मन्] 1 Gold. --2 The thorn-apple. --मः 1 A dark or brown-coloured horse. --2 A particular weight of gold. --3 The planet Mercury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेम न० हि--मन् । १ स्वर्णे २ धुस्तूरे अमरः ३ नागकेशरे राजनि० । ४ माषकपरिमाणे च पु० विश्वः ५ कृष्णवर्णाश्वे । ६ बुधग्रहे च पु० ज्यो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5435,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेम, [न्] क्ली, (हिनोति वर्द्धते स्फुटति वेति । हि + मनिन् ।) स्वर्णम् । यथा, रघौ । १ । १० । “हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि- वा ॥”) धुस्तूरम् । इत्यमरः । १ । ९ । ९४ ; ३ । ५ । २३ ॥ केशरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिमः । इति हेमन्तशब्दटीकायां भरतधृतमाधवी ॥
हेमं, क्ली, (हि + मन् ।) सुवर्णम् । इति केचित् ॥
हेमः, पुं, (हि + मन् ।) माषकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ कृष्णवर्णाश्वः । बुधः । इति केचित् ॥ (ययातिवंशजरुषद्रथपुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे । ४ । १८ । १ । “तितिक्षोरुषद्रथः पुत्त्रोऽभूत ततो हेमः हेमात् सुतपाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-548-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हेम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हेमम्हेम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हेम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हेमम् 📚 ➤ सोना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हेम 📚हिम । पाला । बर्फ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हेम
सोने के नाम (२.९.९४) — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हेमम्: हि + मन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें