🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

होरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

होरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

होरा

अर्थ: राशि का उदय

व्युत्पत्ति: हु + रन् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. होरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. होरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. होरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. होरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — होरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहोराहोरेहोराः
द्वितीयाहोराम्होरेहोराः
तृतीयाहोरयाहोराभ्याम्होराभिः
चतुर्थीहोरायैहोराभ्याम्होराभ्यः
पञ्चमीहोरायाःहोराभ्याम्होराभ्यः
षष्ठीहोरायाःहोरयोःहोराणाम्
सप्तमीहोरायाम्होरयोःहोरासु
सम्बोधनहे होरेहे होरेहे होराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — होरा
होरा
horā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
होरा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ होला] दे॰ होला ।
होरा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ यूनानी भाषा से गृहीत]
१. एक अहोरात्र का २४ वाँ भाग । घंटा । ढाई घड़ी का समय ।
२. एक राशि या लग्न का आधा भाग ।
३. ज्योतिषशास्ञ में एक लग्न ।
४. रेखा । चिह्न । लकीर [को॰] ।
५. जन्मकुंडली ।
६. जन्मकुंडली के अनुसार फलाफल निर्णय की विद्या । जातक शास्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
होरा f. (fr. Gk. ὥρα) an hour (the 24th part of an Aho-rātra), VarBṛS.; MārkP.
the half of a zodiacal sign, Var.
horoscope or horoscopy, ib. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1306,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
होरा [हु-रन्] 1 The rising of a zodiacal sign. --2 Part of the duration of a sign. --3 An hour. --4 A mark, line.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
होरा स्त्री हु--रन् । ज्योतिषोक्ते १ लग्ने २ राश्यर्द्धभागे ३ होराज्ञापकशास्त्रभेदे ४ रेखायाञ्च मेदि० । “विषमर्क्षेषु प्रथमा होराः स्युश्चण्डरोचिषः । द्वितीयाः शशिनो युक्षु व्यत्ययाद्गणयेत् सदा” ज्यो० त० । [] “चतुर्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते । पश्चिमादर्द्ध- रात्रादि होराणां विद्यते क्रमः” वह्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5438-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
होरा, स्त्री, (होलति हुल्यते वेति । हुल हिंसा- सम्बरणयोः + अच् । घञ् वा । रलयोरैक्यम् टाप् ।) लग्नम् । राश्यर्द्धम् । रेखा । शास्त्र- भेदः । इति मेदिनी ॥ द्धितीयार्थस्य विशेषो यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “विषमर्क्षेषु प्रथमहोराः स्युश्चण्डरोचिषः । द्वितीयाः शशिनो युक्षु व्यत्ययाद्गणयेत् सदा ॥” सार्द्धदण्डद्वयात्मककालः । स तु इंरेजानां आउ- यार इति ख्यातः । यथा, वह्निपुराणे गणभेदाध्याये । “चतुर्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते । पश्चिमादर्द्धरात्रादिहोराणां विद्यते क्रमः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-553-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "होरा" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
होराहोरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: होरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | होरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

होरा 📚 ➤ राशि का उदय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
होरा 📚दे॰ 'होला'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें