🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:53:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ह्रसित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह्रसित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ह्रसित

अर्थ: शब्द करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: shortened, curtailed, diminished, Bhaṭṭ.; BhP.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ह्रसित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्रस् + क्त
  2. ह्रसित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्रस् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ह्रसित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाह्रसितःह्रसितौह्रसिताः
द्वितीयाह्रसितम्ह्रसितौह्रसितान्
तृतीयाह्रसितेनह्रसिताभ्याम्ह्रसितैः
चतुर्थीह्रसितायह्रसिताभ्याम्ह्रसितेभ्यः
पञ्चमीह्रसितात् / ह्रसिताद्ह्रसिताभ्याम्ह्रसितेभ्यः
षष्ठीह्रसितस्यह्रसितयोःह्रसितानाम्
सप्तमीह्रसितेह्रसितयोःह्रसितेषु
सम्बोधनहे ह्रसितहे ह्रसितौहे ह्रसिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ह्रस् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमह्रसतिह्रसतःह्रसन्ति
मध्यमह्रससिह्रसथःह्रसथ
उत्तमह्रसामिह्रसावःह्रसामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ह्रसति · लिट्: जह्रास · लुट्: ह्रसिता · लृट्: ह्रसिष्यति · लोट्: ह्रसतात् · लङ्: अह्रसत् · विधिलिङ्: ह्रसेत् · आशीर्लिङ्: ह्रस्यात् · लुङ्: अह्रसीत् · लृङ्: अह्रसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ह्रसन · ण्वुल्: ह्रासकः · तृच्: ह्रसिता · ण्यत्: ह्रास्यः · तव्य: ह्रसितव्यः · अनीयर्: ह्रसनीयः · क्त: ह्रसितः · क्तवतु: ह्रसितवान् · शतृ: ह्रसन् · स्य-शतृ: ह्रसिष्यन् · क्त्वा: ह्रसित्वा · ल्यप्: प्रह्रस्य · तुमुन्: ह्रसितुम् · णमुल्: ह्रासम् · घञ्: ह्रासः · क्तिन्: ह्रस्ति · क्वसु: जह्रस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह्रसित
ह्रसित
hrasita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह्रसित वि॰ [सं॰]
१. छोटा किया हुआ । कम किया हुआ । घटा हुआ । जिसका ह्रास हुआ हो ।
२. जो ध्वनि के रूप में व्यक्त हो । जिसकी ध्वनि हुई हो । ध्वनित । शब्दित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्रसित mfn. shortened, curtailed, diminished, Bhaṭṭ.; BhP.
sounded, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1307,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्रसित p. p. 1 Sounded. --2 Shortened, curtailed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह्रसितह्रसित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्रस् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: ह्रसित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्रस् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ह्रसित 📚 ➤ शब्द करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ह्रसित 📚छोटा किया हुआ । कम किया हुआ । घटा हुआ । जिसका ह्रास हुआ हो🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ह्रसित: ह्रस् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬