🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:06:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ह्राद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह्राद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ह्राद

अर्थ: शोर, आवाज

व्युत्पत्ति: ह्राद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ह्राद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ह्राद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्राद् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ह्राद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाह्रादःह्रादौह्रादाः
द्वितीयाह्रादम्ह्रादौह्रादान्
तृतीयाह्रादेनह्रादाभ्याम्ह्रादैः
चतुर्थीह्रादायह्रादाभ्याम्ह्रादेभ्यः
पञ्चमीह्रादात् / ह्रादाद्ह्रादाभ्याम्ह्रादेभ्यः
षष्ठीह्रादस्यह्रादयोःह्रादानाम्
सप्तमीह्रादेह्रादयोःह्रादेषु
सम्बोधनहे ह्रादहे ह्रादौहे ह्रादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह्राद
ह्राद
hrāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह्राद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ध्वनि । शब्द । आवाज ।
२. बादल की गरज । मेघगर्जन ।
३. शब्दस्फोट ।
४. एक नाग का नाम ।
५. हिरण्यकशिपु के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्राद m. sound, noise, roar (of thunder), ChUp.; MBh.; Kir.
sound (in a phonetical sense), Pat.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a son of Hiraṇyakaśipu, Hariv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1307,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्रादः [ह्राद-भावे घञ्] Noise, sound; दुंदुभीनां ह्रादः Ki. 16. 8; so धनुर्ह्रादः &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्राद स्वने भ्वा० आ० अक० सेट् । ह्रादते अह्रादिष्ट ।
ह्राद पु० ह्राद--भावे घञ् । १ शब्दे हेमच० अच् । २ शब्द० कारके त्रि० ३ हिरण्यकशिपुपुत्रभेदे पु० । पुराणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5440,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्राद, ङ स्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) रेफयुक्तो द्वितीयस्वरी । ङ, ह्रादते । इति दुर्गादासः ॥
ह्रादः, पुं, (ह्राद + घञ् ।) शब्दः । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ८० । २९ । “ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ॥”) हिरण्यकशिपुपुत्त्रः । यथा, -- “हिरण्यकशिपोः पुत्त्राश्चत्वारः सुमहाबलाः । प्रह्लादः पूर्व्वजस्तेषामनुह्रादस्तथैव च ॥ संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्त्रान् शृशुष्व तान् । ह्रादस्य पुत्त्रौ द्वावास्तां हिण्डिभो मूक एव च ॥” इति वह्निपुराणे कश्यपीयप्रजासर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-554-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह्रादह्राद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ह्राद् + अच्)
अन्य सम्भावना: ह्राद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्राद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ह्राद 📚 ➤ शोर, आवाज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ह्राद 📚ध्वनि । शब्द । आवाज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ह्राद: ह्राद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें