🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:22:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ह्रीण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह्रीण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ह्रीण

अर्थ: पक्षे तस्य नः" लज्जित

संस्कृत: लज्जायाम् · पर्याय: ह्रीत, लज्जित

अंग्रेज़ी: to shy, to be ashamed

व्युत्पत्ति: ह्री + क्त, पक्षे तस्य नः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ह्रीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्री + क्त
  2. ह्रीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्री + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ह्रीण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाह्रीणःह्रीणौह्रीणाः
द्वितीयाह्रीणम्ह्रीणौह्रीणान्
तृतीयाह्रीणेनह्रीणाभ्याम्ह्रीणैः
चतुर्थीह्रीणायह्रीणाभ्याम्ह्रीणेभ्यः
पञ्चमीह्रीणात् / ह्रीणाद्ह्रीणाभ्याम्ह्रीणेभ्यः
षष्ठीह्रीणस्यह्रीणयोःह्रीणानाम्
सप्तमीह्रीणेह्रीणयोःह्रीणेषु
सम्बोधनहे ह्रीणहे ह्रीणौहे ह्रीणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ह्री (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: लज्जित होना, शरमाना (लज्जायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजिह्रेतिजिह्रीतःजिह्रियति
मध्यमजिह्रेषिजिह्रीथःजिह्रीथ
उत्तमजिह्रेमिजिह्रीवःजिह्रीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जिह्रेति · लिट्: जिह्रयाञ्चकार · लुट्: ह्रेता · लृट्: ह्रेष्यति · लोट्: जिह्रीतात् · लङ्: अजिह्रेत् · विधिलिङ्: जिह्रीयात् · आशीर्लिङ्: ह्रीयात् · लुङ्: अह्रैषीत् · लृङ्: अह्रेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ह्रयण · ण्वुल्: ह्रायकः · तृच्: ह्रेता · यत्: ह्रेयः · तव्य: ह्रेतव्यः · अनीयर्: ह्रयणीयः · क्त: ह्रीणः · क्तवतु: ह्रीणवान् · शतृ: जिह्रियत्/जिह्रियद् · स्य-शतृ: ह्रेष्यन् · क्त्वा: ह्रीत्वा · ल्यप्: प्रह्रीय · तुमुन्: ह्रेतुम् · णमुल्: ह्रायम् · क्तिन्: ह्रीति · क्वसु: जिह्रयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह्रीण
ह्रीण
hrīṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लजाया हुआ (3.1.90) ह्रीत · लज्जित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह्रीण वि॰ [सं॰] लंज्जित । शरमिंदा । जैसे,—ह्रीणमुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्रीण mfn. ashamed, bashful, shy, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1307,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्रीण, ह्रीत p. p. 1 Ashamed; Ve. 2. 11. --2 Bashful, modest; N. 3. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्री(त)ण त्रि० ह्री--क्त वा तस्य नः । लज्जिते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5440,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्रीणः, त्रि, (ह्री + क्तः । तस्य वा न ।) लज्जितः । इत्यमरः । ३ । १ । ९१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-555-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह्रीणह्रीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्री + क्त 📚
अन्य सम्भावना: ह्रीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ह्री + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ह्रीण 📚 ➤ पक्षे तस्य नः" लज्जित
संस्कृत: लज्जायाम् · पर्याय: ह्रीत, लज्जित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ह्रीण 📚लंज्जित । शरमिंदा । जैसे,—ह्रीणमुख🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ह्रीण
लजाया हुआ (३.१.९०) — ह्रीत, लज्जित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ह्रीण: ह्री + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें