🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:50:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ॠ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ॠ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ॠ

अर्थ: त्रास

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ॠ
ॠ
ṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ॠ the eighth vowel of the alphabet (the corresponding long vowel to ऋ and resembling the sound of ri in marine, but after labials more like ru; it generally only appears in some forms of nouns in ऋ, viz. in the gen. pl. of all genders, in the acc. pl. m. and f. and in nom. acc. and voc. pl. n.)
2. ॠ ind. an interjection of terror, L.
a particle implying reproach
warding off, L.
a particle used at the beginning of a sentence, L.
3. ॠ m. a Bhairava, L.
a Dānava, L.
ॠ f. the mother of the gods
of the demons, L.
recollection
going, motion, L.
ॠ n. a breast, L.
4. ॠ for 4. ऋ, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ॠ ind. An interjection of (1) terror; (2) warding off; (3) reproach or censure; (4) compassion; (5) remembrance. --m. (ॠः) [] 1 N. of Bhairava. --2 A Dānava or demon. --f. 1 The mother of the gods; also of the demons. --2 [] Recollection. --3 Motion, going. --n. The breast.
ॠ {c9c} P. (ऋणाति, ईर्ण) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0351-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ॠ ॠकारः स्वरवर्णविशेषः मूर्द्धन्यः स च दीर्घः उदात्तानु- दात्तस्वरितभेदात् त्रिचिधः नुनः अनुनासिकानुनासिकभेदेन प्रत्येकं द्विधेति षट् । मातृकान्यासे वामनासायां तस्य न्यस्य तया वामनासाशब्देनाप्यभिधेयता । तस्य कामधेनु- तन्त्रे ध्येयस्वरूपमुक्तं यथा । “ॠकारं परमेशानि! स्वयं परमकुण्डलीम् । पीतविद्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं [] सदा । चतुर्ज्ञानमयं वर्ण्णं पञ्चप्राणयुतं सदा । त्रि- शक्तिसहितं वर्णं प्रणमामि सदा प्रिये!” । अस्य प्लुत- त्वोक्तिश्चिन्त्या दीर्घस्य द्विमात्रत्वेन त्रिमात्रोच्चार्य्यप्लुता- द्भिन्नत्वात् आकारभेदाच्च ।
ॠ गत्यां क्र्यादि० प्वादि० पर० सक० सेट् । प्वादि० श्नाप्रत्यये ह्रस्वः । ऋणाति ऋणीतः ऋणन्ति । ऋणीयात् ऋणातु ऋणीहि । आर्ण्णात् आर्णीताम् आर्णन् । आरीत् । आर! आरतुः । अरिता । ईर्य्यात् । अरि- ष्यति । आरिष्यत् । अरितव्यः अरणीयः आर्य्यः । अरिता । ऋणन् । ईर्ण्णः । अरः ।
ॠ अव्य० ॠ--क्किप् बा० इत्वाभावः । १ वाक्यारम्भे २ रक्षायां मेदि० । ३ निन्दायां ४ भये च शब्दरत्ना० । ५ देवमातरि ६ दानवमातरि ७ स्मृतौ ८ गतौ च स्त्री० वक्षसि न० मेदि० । ९ भैरवे १० दनुजे पु० मेदि० । इति वाचस्पत्ये ॠकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।
ॠ “ॠःक्रोधी तिथीशोवाणीवामनो गोमुखी धृतिः । ऊर्द्ध्व- मुखो निशानाथः पद्ममाला विनष्टधीः । शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्यमाता प्रतिष्ठिता । एकदन्ताह्वयोमाता- त्वरिता मिथुनोदया । कोमला श्यामला मेधा तारका- पतिरष्टमी । ब्रह्माण्यमरकीलाले पावकोगन्धक षणा ।
ॠ “ॠकारं परमेशानि! स्वयं परमकुण्डलीम् । पीतवि- द्युल्लताकारं पञ्चदेवमयम् सदा । चतुर्ज्ञानमयं वर्णं पञ्चप्राणयुतं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं प्रणमामि सदा प्रिये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1458-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ॠ दीर्घॠकारः । स तु अष्टमस्वरवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं मूर्द्धा । (यथा, सिद्धान्तकौमुद्यां “ऋटुरषाणाम्मूर्द्धा” । पाणिनीयशिक्षायामपि । “स्युर्मूर्द्धण्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः” ।) स प्लुतश्च भवति ॥ इति व्याकरणम् ॥ (स च उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिधापि पुनः प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकभेदेन द्विधेति षड्- विधः ।) ॠकारं परमेशानि स्वयं परमकुण्डलम् । पीतविद्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं सदा ॥ चतुर्ज्ञानमयं वर्णं पञ्चप्राणयुतं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं प्रणमामि सदा प्रिये” । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायाम् ।) तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “तद्रूपाधोगता दक्षा वामतः कुञ्चिता त्वधः । पुनर्द्दक्षगता रेखा तासु ब्रह्मेशविष्णवः ॥ मात्रा शक्तिः परा ज्ञेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते” । इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा । “ॠःक्रोधोऽतिथिशो वाणी वामनो गोऽथ श्रीर्धृतिः । ऊर्द्ध्वमुखी निशानाथः पद्ममाला विनष्टधीः ॥ शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्यमाता प्रतिष्ठिता । [] एकदन्ताह्वयो माता हरिता मिथुनोदया ॥ कोमलः श्यामला मेधी प्रतिष्ठा पतिरष्टमी । ब्रह्मण्यमिव कीलाले पावको गन्धकर्षिणी” ॥ इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ वामनासिका । इति वीज- वर्णाभिधानम् ॥ (मातृकन्यासेऽस्य वामनासिकया न्यस्यतया तथात्वम् । यदुक्तं मातृकान्यासमन्त्रे । “ॠं नमो दक्षिणघ्राणे ॠं नमो वामघ्राणे” । इति ॥ अनुबन्धविशेषस्तेन च्यङ्यह्रस्वो वा स्यात् । यदुक्तं कविकल्पद्रुमे । “च्यङ्यह्रस्वोऽथ ॠर्वा ऌ- रङ्वानिर्वाथ एः सिचि” ॥ (एतेन कणॄ आर्त्तस्वरे लुङि कृते ज्रचीकणत् अचकणत् इति स्यात् ॥)
ॠ गि गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः । (घादि-क्र्यादिं- परं-सकं-सेट् ।) गि ॠणाति । ईर्ण्णः ईर्ण्णिः । इति दुर्गादासः ॥
ॠ, व्य, (ॠ + क्विप् ।) वाक्यारम्भः । रक्षा । इति मेदिनी ॥ निन्दा । भयम् । इति शब्दरत्नावली ॥
ॠ, क्ली, (ॠणातीति । ॠ + क्विप् ।) वक्षः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-290-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ॠअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ॠ 📚 ➤ त्रास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें