🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:51:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अतिशयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अतिशयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अतिशयः

अर्थ: आधिक्य, प्रमुखता, उत्कृष्टता

संस्कृत: अतिशयः, उत्कर्षः · पर्याय: भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र

व्युत्पत्ति: अति+शी+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अतिशय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अति + शी + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अतिशय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअतिशयःअतिशयौअतिशयाः
द्वितीयाअतिशयम्अतिशयौअतिशयान्
तृतीयाअतिशयेनअतिशयाभ्याम्अतिशयैः
चतुर्थीअतिशयायअतिशयाभ्याम्अतिशयेभ्यः
पञ्चमीअतिशयात् / अतिशयाद्अतिशयाभ्याम्अतिशयेभ्यः
षष्ठीअतिशयस्यअतिशययोःअतिशयानाम्
सप्तमीअतिशयेअतिशययोःअतिशयेषु
सम्बोधनहे अतिशयहे अतिशयौहे अतिशयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अतिशय
अतिशय
atiśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ (1.1.81)
अधिकता (3.2.11) उत्कर्ष
बीभत्स (3.3.249) हिंसक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतिशय १ वि॰ [सं॰] बहुत । ज्याता । अत्यंत ।
अतिशय २ संज्ञा॰ पु॰ प्राचीन शास्त्रकारों के अनुसार । एक अलंकार । विशेष— इसमें किसी वस्तु की उत्तरोत्तर संभावना या असंभवना दिखलाई जाती है जैसे—'ह्वै न, होय तो थिर नहीं, थीर तो बिन फलवान । सत्पुरुषन को कोप है, खल की प्रीति सभान; (शब्द॰) । कोई कोई इस अलंकार को अधिक अलंकार के अंतर्भुक्त मानते हैं ।
अतिशय वि॰ [सं॰ अतिशयिन्]
१. प्राधान । श्रेष्ठ॰
२. बहुत अधिक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति-शय &c. See 1. अति- √ 1. शी.
अति-शय m. pre-eminence, eminence
superiority in quality or quantity or numbers
advantageous result
one of the superhuman qualities attributed to Jaina Arhats
अति-शय mfn. pre-eminent, superior, abundant, ŚāṅkhBr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (15,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतिशयः [शी-अच्] 1 Excess, preeminence excellence; वीर्य˚ R. 3. 62; महिम्नां… अतिशयः U. 4. 21; तस्मिन् विधानातिशये विधातुः R. 6. 11 excellence, highest perfection of art. --2 Superiority (in quality, rank, quantity &c.); महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोप्यतिशयः U. 6. 11; oft in comp. with adjectives, in the sense of ‘exceedingly’, ‘excessively’; ˚रमणीयः Mu. 3; आसीदतिशयप्रेक्ष्यः R. 17. 25; मुक्तागुणातिशयसंभृतमंडनश्रीः V. 5. 19; or with nouns, meaning ‘excellent’, ‘excessive’, ‘very great’; ˚रयः, अश्वातिशयं K. 80 the best of horses; ˚दारिद्र्योपहताः. --3 Advantageous result, one of the superhuman qualities attributed to Jaina saints. --a. [अतिशयः अस्त्यर्थे अच्] Superior, pre-eminent, excessive, very great, abundant. --Comp. --उक्तिः f. {1} exaggerated or hyperbolical language, extreme assertion. {2} a figure of speech, (corr. to hyperbole) said to be of 5 kinds in S. D., but of 4 in K. P.; निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् । कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा; Ex. of the first kind: कमलमनंभासि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायां । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपरा केयम् ॥ {3} verbosity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0035-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिशय पु० अति + शीङ्--अच् । आधिक्ये, अतिरेके च । अतिक्रान्तः शयं हस्तम् अत्या० स० । हस्तातिक्रमकारके त्रि० । अतिशय + अस्त्यर्थे अच् । अतिशयवति । “अति- शयरयशालिनेति” काद० । द्वारे व्यापारे च “चिरध्वस्तं फलायालं न कर्म्मातिशयं विले” त्युदयनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0105,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिशयः, पुं, (अति + शी + अच्) अधिकः । तत्- पर्य्यायः । भरः २ अतिवेलं ३ भृशं ४ अत्यर्थं ५ अतिमात्रं ६ उद्गाढं ७ निर्भरं ८ तीव्रं ९ एकान्तं १० नितान्तं ११ गाढं १२ वाढं १३ दृढं १४ । इत्यमरः ॥ अतिमर्य्यादः १५ उत्- कर्षः १६ । इति हेमचन्द्रः ॥ बलवत् १७ सुष्ठु १८ किमुत १९ सु २० अतीव २१ अति २२ । इत्य- व्ययवर्गे अमरः ॥ अतिरिक्तः २३ समधिकः २४ । इति विशेष्यनिघ्नवर्गे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-027-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतिशय" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अतिशयःअतिशय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अति + शी + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अतिशयः 📚 ➤ आधिक्य, प्रमुखता, उत्कृष्टता
संस्कृत: अतिशयः, उत्कर्षः · पर्याय: भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अतिशय 📚बहुत । ज्याता । अत्यंत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अतिशय
अधिकता (३.२.११) — उत्कर्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अतिशयः: अति+शी+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें