🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:26:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधर

अर्थ: नीचे

संस्कृत: अधस्तात्, अधः, अधरोष्ठमात्रम् · पर्याय: ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

अंग्रेज़ी: Below

व्युत्पत्ति: नञ्+धृ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अधर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधरःअधरौअधराः
द्वितीयाअधरम्अधरौअधरान्
तृतीयाअधरेणअधराभ्याम्अधरैः
चतुर्थीअधरायअधराभ्याम्अधरेभ्यः
पञ्चमीअधरात् / अधराद्अधराभ्याम्अधरेभ्यः
षष्ठीअधरस्यअधरयोःअधराणाम्
सप्तमीअधरेअधरयोःअधरेषु
सम्बोधनहे अधरहे अधरौहे अधराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधर
अधर
adhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नीचे का ओठ ।
२. ओठ । यौ॰—बिबाझार । दयिताधर । मुहा॰—अधर चबाना=क्रोध के कारण दाँतों से ओठ बार बार दबाना । उ॰—तदपि क्रोध नहि रोक्यो जाई । भए अरुन चख अधरो चबाई ।—पन्नालाल (शब्द॰) ।
३. भग या योनि के दोनों पा्र्श्व ।
४. शरीर का निचला हिस्सा (को॰) ।
५. दक्षिण दिशा (को॰) ।
अधर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰अ=नहों+धृ=धरना]
१. बिना आधार का स्थान । अंतरिक्ष । आकाश । शुन्यस्थान । जैसे—वह अधर में लटका रहा । (शब्द॰) । मुहा॰—अधर में झुलला, अधर में पड़ना, अधर में लटकना=(१) अधुरा रहना । पूरा न होना । जैसे—यह काम अधर में पड़ा हुआ है (शब्द॰) । (२) पशेपेश में पड़ना । दुविधा में पड़ना ।
अधर ३ वि॰
१. जो पकड़ में न आए । चंचल ।
२. नीच । बुरा । तुच्छ । उ॰—गुढ़ कपट प्रिय बवन सुनी तीय अधरबुधि रानी । सुरमाया वस बैरिनिहि सुह्वद जानि पतिआनि ।— मानस २ ।१६ ।
३. विवाद या मुकदमे में जो हार गया हो ।
४. नीचा । नीचे का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधर mfn. (connected with अधस्), lower, inferior, tending downwards
low, vile
worsted, silenced
अधर m. the lower lip, the lip
अधर n. the lower part; a reply; pudendum muliebre, L.
अधर [Lat. inferus].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (19,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधर a. [न ध्रियते; धृ-अच्, न. त.] 1 Lower (opp. उत्तर), (lit. not held up); tending downwards; under, nether, downward; ˚वासः under garment Ki. 4. 38; cf. ˚अंबर Śi. 1. 6; ˚ओष्ठ lower or nether lip, see below. (In this sense अधर partakes of the character of a pronoun). --2 Low, mean, vile; ˚उत्तरं See below; lower in quality, inferior. --3 Silenced, worsted, not able to speak; See हीन, हीनवादिन्. --4 Previous, preceding; as in अधरेद्युः, q. v. --रः The nether (or sometimes the upper) lip; a lip in general; ˚पत्रं Ku. 5. 27 leaf-like lower lip; [] बिंबाधरालक्तकः M. 3. 5; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82; पिबसि रतिसर्वस्वमधरं Ś. 1. 24; 1. 21, 3. 24; cf. अधरंखलु बिंबनामकं फलमाभ्यमिति भव्यमन्वयम् । लभतेऽधरबिंबैत्यदः पदमस्या रदनच्छदे वदत् ॥ N. 2. 24. --रा The nadir; (अधोदिश्) or the southern direction. --रं 1 The lower part (of the body); पृष्ठवंशाधरे त्रिकं Ak. --2 Pudendum Muliebre (also m.). --3 Address, speech (opp. उत्तर); statement, sometimes used for reply also. --Comp. --उत्तर a. {1} higher and lower, inferior and superior, worse and better; राज्ञः समक्षमेवावयोः ˚व्यक्तिर्भविष्यति M. 1; व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववच्चाधरोत्तरं Y. 1. 96. {2} former; prior and later; sooner and later; यश्चाधरोत्तरानर्थान् विगीतान्नावबुध्यते Ms. 8. 53. {3} in a contrary way, topsy-turvy, upside down (the natural order of things being inverted); श्रुतं भवद्भिरधरोत्तरं Ś. 5 you have (certainly) learnt in a contrary way, i. e. to consider good as bad and vice versa; it might perhaps also mean “have you, i. e. the members of the King's court, heard this mean or base reply (अधरं च तदुत्तरं); (यदि न प्रणयेद्राजा दंडं) स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिंश्चित् प्रवर्तेताधरोत्तरं Ms. 7. 21 (अधरं = शूद्रादि, उत्तरं = प्रधानं); अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरं Mb. {4} nearer and further. {5} question and answer. --ओष्ठः the lower lip; अंगुलिसंवृत˚ Ś. 3. 25; Me. 82. --(ष्ठं) the lower and upper lip. --कंठः the lower part of the neck. --कायः [अधरं कायस्य] the lower part of the body. --पानं kissing, lit. drinking the lower lip. --मधु, --अमृतं the nectar of the lips. --स्वस्तिकं the nadir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0044-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधर पु० न ध्रियते धृङ--अच् न० त० । (ठोट) इति ख्याते ऊर्द्ध्वे, नीचे वा ओष्ठे । “पिबसि रतिसर्वस्वमधरमिति” [] शकु० । “निर्मृष्टरागोऽधर” इति सा० दर्प० । “उमा- मुखे बिम्बफलाधरोष्ठे” इति कुमा० । “अधरं खलु बिम्बनामकं फलमाभ्यामिति भव्यमन्वयम् । लभ- तेऽधरबिम्ब इत्यदः पदमस्या रदनच्छदे वददिति” नैष० । धरणं धरः ब० । तत्सम्बन्धरहिते हीने, ५ ब० । तले नीचे च स्मरमन्दिरे स्त्रीचिह्नभेदे पु० न० । हीनवादिनि त्रि० । अघं सर्वनामकार्य्यभाक् । तत्रायं विशेषः पूर्व्वपरावरदक्षिणोत्तरापराघराणि व्यवस्थायामसंज्ञाया- मिति (पा० ग०) । इत्युक्तेः व्यवस्थायामेवास्य सर्वनामता- व्यवस्था च स्वाभिधेयापेक्षोऽवधिनियमः । अवधित्वञ्च दैशिकं कालिकञ्च तत्र “पूर्व्वापरादिशब्दानां केषाञ्चित् प्रविभागतः । सामान्येनाभिधानेऽपि प्रवृत्तिर्देशकालयोरित्य” भियुक्तोक्तेः केषाञ्चिदेव उभयावचित्वनियमः न सर्वेषाम्, तथाहि पूर्व्वा- परावरपरोत्तरशब्दा मुख्यवृत्त्या दिक्कालयोर्वर्त्तन्ते तदव- च्छिन्नदेशग्रामादौ च । तत्र पूर्व्वस्यां दिशि वसति, पूर्व्व- स्यादिश आगतः पूर्वदिक्सम्बन्धात् पूर्व्वा वापी । एवं पूर्व्वस्मिन् मासे वसति पूर्व्वस्मात् मासान्निवृत्तः । तत्काल- सम्बन्धात् पूर्व्वो गुरुः पूर्व्वस्मिन् गुरोरागतः पूर्व्वस्मात् प्रासादादागत इत्यादि । एवम् अपरावरपरशब्दत्रयस्यापि “ते च विनापि दिक्कालसम्बन्धं देशवृत्तिमन्तः इति भेदः । अपरदेशसम्बन्धादपरो ग्रामः अवरो वा । अपरस्मिन् अव- रस्मिन् वा पर्व्वते वसति । सन्निकर्षे विप्रकर्षे च सर्व्वासु दिक्षु तुल्योऽयं व्यपदेशः । न तु ते दिग्गतसम्बन्धेन तत्तदर्थ बोधकाः एकस्यामेव दिशि स्थितयोर्निकटानिकटयोः परावरादिव्यपदेशप्रवृत्तेः । एतच्छब्दापेक्षया मुख्यवृत्त्या वक्ष्यमाणकारिकायां देशग्रहणं सार्थकं अन्यस्य तु स्वतो देशवृत्तित्वम् । सन्निकर्षासन्निकर्षयोर्देशवत् कालो- ऽप्याश्रयः । तेन परः अपरः अवरो वा कालः । अतएव परकालसम्बन्धात् परःपाणिनिः अपरकाल- संबन्धादपरः कैयटादिरिति । दक्षिणाधरशब्दौ तु दिशि दिगवच्छिन्ने पर्वतादौ च वर्त्तेते न तु काले, नापि कालावच्छिन्ने इति भेदः । दक्षिणस्यां वसति, दक्षिणे पर्वते वा वसति, अधरस्यां दिशि वसति अधरदिक्सम्ब- न्धात् अधरप्रासादे वा वसति इति । तेन “स्वस्वज्ञातिधने- ऽनाम्नि कालदिग्देशवृत्तयः । पूर्व्वापरावरधरापराश्च दक्षिणोत्तरौ” इति गणरत्ने सर्वेषां कालादिवृत्तित्वोक्तावपि दक्षिणाधरयोस्तु न कालवृत्तित्वमिति तेनैव स्वकृतव्याख्यान- रूपे गणरत्नमहोदधौ स्थिरीकृतम् । दक्षिणस्यां दिशि [] स्त्री० दक्षिणदिशश्च भूगोले यथाधरत्वं तथा उदक्शब्दे वक्ष्यते । सर्वनाम्नां वृत्तौ पुंवद्भावात् अधरस्यां भवः अधर- तन इत्यादि अधरस्यां वर्त्तते अधरवृत्तिः अधरा अधरस्याः अधरस्यामित्यर्थे अधरत इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधरं, क्ली पुं, (न ध्रियते कामुकस्य धैर्य्यं न तिष्ठति यत्र, न + धृ + पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति अधिकरणे घः ।) स्मरागारं । रतिगृहं । योनि- रिति यावत् । इति शब्दरत्नावली त्रिकाण्ड- शेषश्च ॥
अधरः, पुं, (न ध्रियतेऽसौ धृ + अच् ततो नञ्- समासः ।) मुखावयवविशेषः । नावो ठोँट । इति भाषा । ओष्ठः । उपर ठोँट । इति भाषा । तयोः [] पर्य्यायः । रदनच्छदः २ दशनवासः ३ । इत्यमरः ॥ परन्तु द्वयोरपि ओष्ठाधरप्रयोगः यथा । रदन- च्छदौ दशनवाससी उभयत्र वर्त्तेते तथा ओष्ठा- धरावपि उभयत्रेति नयनानन्दः ॥ रायमुकुटो- ऽप्याह उपरिवर्त्ती अधोवर्त्ती च ओष्ठः अधरो- ऽप्येवं । पुरुषस्य रक्ताधरः प्रशस्तः । यथा, -- “पाणिपादतलौ रक्तौ नेत्रान्तरनखानि च । तालुकोऽधरजिह्वा च सप्त रक्तं प्रशस्यते ॥” स्त्रियास्तु यथा, -- “पाटलावर्त्तुलः स्निग्धो रेखाभूषितमध्यभूः । सीमन्तिनीनामधरो राज्ञां चैव प्रियो भवेत् ॥ श्यामः स्थ्रलोऽधरोष्ठः स्यात् वैधव्यकलहप्रदः । मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः ॥” इति सामुद्रकं ॥
अधरः, त्रि, (न धरः नञ्समासः । नीचः ।) अधः । तलं । हीनः । अपकृष्टः । इति मेदिनी ॥ हीन- वादी । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा शाकुन्तले । पिबसि रतिसर्व्वस्वमधरं ।) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-036-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधर" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधरअधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधर 📚 ➤ नीचे
संस्कृत: अधस्तात्, अधः, अधरोष्ठमात्रम् · पर्याय: ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधर 📚नीचे का ओठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अधर
होंठ (२.६.९१) — ओष्ठ, रदनच्छद, दशनवासस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अधर: नञ्+धृ+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें