🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:54:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुगुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुगुण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुगुण

अर्थ: "समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन को सुखकर,अभिमत,मनोनुकूल(ता० वा० के अनुसार यहाँ णा से अभिप्राय ’तंत्रीयुक्त वीणा’ से है)"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुगुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनुगुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुगुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुगुणःअनुगुणौअनुगुणाः
द्वितीयाअनुगुणम्अनुगुणौअनुगुणान्
तृतीयाअनुगुणेनअनुगुणाभ्याम्अनुगुणैः
चतुर्थीअनुगुणायअनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
पञ्चमीअनुगुणात् / अनुगुणाद्अनुगुणाभ्याम्अनुगुणेभ्यः
षष्ठीअनुगुणस्यअनुगुणयोःअनुगुणानाम्
सप्तमीअनुगुणेअनुगुणयोःअनुगुणेषु
सम्बोधनहे अनुगुणहे अनुगुणौहे अनुगुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुगुण
अनुगुण
anuguṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुगुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु के पूर्वगुण का दुसरी वस्तु के संसर्ग से बढना दिखाया जाय । जैसे—मुक्तमाल तिय हास ते अधिक स्वेत हौ जाय ।— (शब्द) ।
२. स्वाभाविक विशोषता [को॰]
अनुगुण २ वि॰
१. समान गुणोंवाला । समान प्रकृतिवाला ।
२. अनुकूल । मनपसंद ।
३. आज्ञाकारी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-गुण mf(आ)n. having similar qualities, congenial to
according or suitable to
अनु-गुण m. natural peculiarity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (32,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुगुण a. [अनुकूलो गुणो यस्य] Having similar qualities, of the same nature; कांतारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ स्मृतौ Suśr.; conformable to, favourable or agreeable to, suitable, according to; मनोरथस्यानुगुणं सर्वदा यस्य चेष्टितं Mv. 7. 7 obedient to the will; 7. 38; गुणसंपदानुगुणतां गमितः Ki. 6. 33; 10. 13; congenial, suitable, fit; ˚अन्नलाभात् Dk. 64, 94; अननुगुणदाराणां Dk. 130 not having wives worthy of themselves; (वीणा) उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या Mk. 3. 3 agreeable or pleasing to the heart, exactly after the heart (Tv. here takes [] ˚णा to mean तंत्रीयुक्तवीणा itself); अत्र द्वावप्युपध्मानीयावेव न शांतानुगुणौ R. G.; रसानुगुणतामेति S. D.; ˚णं सर्वास्ववस्थासु यत् U. 1. 39 --णः A natural peculiarity. --णं adv. 1 Favourably, conformably to one's desires; चिरेणानुगुणं प्रोक्ता प्रतिपत्तिपराङ्मुखी Bk. 8. 95. --2 Agreeably or conformably to (in comp.); तदादेशानुगुणं भवदागमनमभूत् Dk. 11. --3 Naturally.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0069-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुगुण त्रि० अनुकूलो गुणो यस्य । अनुकूले, अनुगते, अनु रूपे च । “अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्व्वास्ववस्थासु यदिति” उत्तरच० । अनुरूपः गुण उपकरणम् । योग्योप- करणे “रसानुगुणतामेतीति” सा० द० । सदृशगुणयुक्ते त्रि० । “कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ मताविति” सुश्रुतम् । अनुगतः गुणं तन्त्रीसूत्रं वा गुणानुरक्ते त्रि० तन्त्रीयुक्त- वीणायां स्त्री “उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्येति” अनुगुणा वीणेति तदर्थः । गुणे विभक्त्यर्थे, गुणमनतिक्रम्य वा अव्ययी० । गुणे इत्यर्थे, गुणानतिक्रमे च । तद्बो- धकग्रन्थमधीते वसन्तादि० ठक् । आनुगुणिकस्तदध्ये- तरि, तद्वेत्तरि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुगुणअनुगुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुगुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुगुण 📚 ➤ "समान गुण रखने वाला,उसी स्वभाव का,अनुकूल या रुचिकर,उपयुक्त,रुचिकर,उपयुक्त,अनुरूप,समानशील;-(वीणा)उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या-मृच्छ०३/३ मन को सुखकर,अभिमत,मनोनुकूल(ता० वा० के अनुसार यहाँ णा से अभिप्राय ’तंत्रीयुक्त वीणा…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुगुण 📚एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु के पूर्वगुण का दुसरी वस्तु के संसर्ग …🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें