🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:20:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुगुण
anuguṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुगुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु के पूर्वगुण का दुसरी वस्तु के संसर्ग से बढना दिखाया जाय । जैसे—मुक्तमाल तिय हास ते अधिक स्वेत हौ जाय ।— (शब्द) ।
२. स्वाभाविक विशोषता [को॰]
अनुगुण २ वि॰
१. समान गुणोंवाला । समान प्रकृतिवाला ।
२. अनुकूल । मनपसंद ।
३. आज्ञाकारी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-गुण mf(आ)n. having similar qualities, congenial to
according or suitable to
अनु-गुण m. natural peculiarity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (32,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुगुण a. [अनुकूलो गुणो यस्य] Having similar qualities, of the same nature; कांतारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ स्मृतौ Suśr.; conformable to, favourable or agreeable to, suitable, according to; मनोरथस्यानुगुणं सर्वदा यस्य चेष्टितं Mv. 7. 7 obedient to the will; 7. 38; गुणसंपदानुगुणतां गमितः Ki. 6. 33; 10. 13; congenial, suitable, fit; ˚अन्नलाभात् Dk. 64, 94; अननुगुणदाराणां Dk. 130 not having wives worthy of themselves; (वीणा) उत्कंठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या Mk. 3. 3 agreeable or pleasing to the heart, exactly after the heart (Tv. here takes [] ˚णा to mean तंत्रीयुक्तवीणा itself); अत्र द्वावप्युपध्मानीयावेव न शांतानुगुणौ R. G.; रसानुगुणतामेति S. D.; ˚णं सर्वास्ववस्थासु यत् U. 1. 39 --णः A natural peculiarity. --णं adv. 1 Favourably, conformably to one's desires; चिरेणानुगुणं प्रोक्ता प्रतिपत्तिपराङ्मुखी Bk. 8. 95. --2 Agreeably or conformably to (in comp.); तदादेशानुगुणं भवदागमनमभूत् Dk. 11. --3 Naturally.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0069-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुगुण त्रि० अनुकूलो गुणो यस्य । अनुकूले, अनुगते, अनु रूपे च । “अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्व्वास्ववस्थासु यदिति” उत्तरच० । अनुरूपः गुण उपकरणम् । योग्योप- करणे “रसानुगुणतामेतीति” सा० द० । सदृशगुणयुक्ते त्रि० । “कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ मताविति” सुश्रुतम् । अनुगतः गुणं तन्त्रीसूत्रं वा गुणानुरक्ते त्रि० तन्त्रीयुक्त- वीणायां स्त्री “उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्येति” अनुगुणा वीणेति तदर्थः । गुणे विभक्त्यर्थे, गुणमनतिक्रम्य वा अव्ययी० । गुणे इत्यर्थे, गुणानतिक्रमे च । तद्बो- धकग्रन्थमधीते वसन्तादि० ठक् । आनुगुणिकस्तदध्ये- तरि, तद्वेत्तरि च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें