🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:41:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अबद्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अबद्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अबद्ध

अर्थ: "स्वच्छन्द, न बंधा हुआ, बेरोक "

संस्कृत: अन्योन्यविरुद्धवचनम् · पर्याय: विप्रलाप, विरोधोक्ति, अनर्थक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अबद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अबद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अबद्ध (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअबद्धम्अबद्धेअबद्धानि
द्वितीयाअबद्धम्अबद्धेअबद्धानि
तृतीयाअबद्धेनअबद्धाभ्याम्अबद्धैः
चतुर्थीअबद्धायअबद्धाभ्याम्अबद्धेभ्यः
पञ्चमीअबद्धात् / अबद्धाद्अबद्धाभ्याम्अबद्धेभ्यः
षष्ठीअबद्धस्यअबद्धयोःअबद्धानाम्
सप्तमीअबद्धेअबद्धयोःअबद्धेषु
सम्बोधनहे अबद्धहे अबद्धेहे अबद्धानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अबद्ध
अबद्ध
abaddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है (1.6.21)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अबद्ध १ वि॰ [सं॰]
१. जो बँधा न हो । मुक्त ।
२. स्वच्छंद । निरं कुश । ३ असंबद्ध । निरर्थक । यौ॰ —अबद्धवाक्य=वह असंबद्ध वाक्य जिसमें अन्वयबोध की योग्यता न हो अर्थात् जिससे कोई अभिप्राय न निकले । जैसे— कोई कहे कि मैं आजन्म मौन हूँ, मेरा बाप ब्रह्मचारी, माता बंध्या और पितामह अपुत्र था । अबद्धमुख=जिसके मुख में लगाम न हो । अंडबंड बोलनेवाला । अबद्धमूल=जिसकी जड़ पुष्ट न हो ।
अबद्ध २ संज्ञा पुं॰ असंभव या असामान्य वस्तु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-बद्ध mfn. unbound, unrestrained, at liberty, TS. &c.
unmeaning, nonsensical, N.
not yet appeared or visible, Ragh. xviii, 47.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (59,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अबद्ध --द्धक a. 1 At liberty, not bound or restrained. --2 Unmeaning, nonsensical, absurd, contradictory; e. g. यावज्जवि महं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता । माता तु मम वंध्यासीदपुत्रश्च पितामहः ॥ (contradictory); जरद्गवः कंबलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति मंगलानि । ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजनगर्यां लवणस्य कोर्धः Rāyamukuṭa on Ak. --Comp. --मुख a. foulmouthed, abusive, scurrilous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबद्ध त्रि० बन्ध--क्त न० त० । १ असंबद्धे २ अन्वयबोधयोग्यता- शून्ये परम्परविरुद्धे वाक्ये च यथा “यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता माता तु मम बन्ध्यासीदपुत्रश्च पितामहः” इत्यादि वाक्यम् । ३ बद्धभिन्ने मुक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबद्धं, त्रि, (बन्ध + क्तः, नञ्समासः ।) प्रकृतानु- पयोगिवचनं । समुदायार्थशून्यवाक्यं । अनर्थक- कथा । इत्यमरः ॥ (“जरद्गवः कम्बलपादुकाभ्यां । द्वारि स्थितो गायति मङ्गलानि ॥ तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्त्रकामा । राजन् रुमायां लशुनस्य कोऽर्थः” ॥ इत्याद्यस्य विषयः । अनियन्त्रितः । स्वाधीनः । मुक्तः ।) बन्धनशून्यं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अबद्ध" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अबद्धअबद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अबद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अबद्ध 📚 ➤ "स्वच्छन्द, न बंधा हुआ, बेरोक "
संस्कृत: अन्योन्यविरुद्धवचनम् · पर्याय: विप्रलाप, विरोधोक्ति, अनर्थक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अबद्ध 📚जो बँधा न हो । मुक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अबद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें