🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:31:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभीष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभीष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभीष्ट

अर्थ: चाहा हुआ,इच्छित

संस्कृत: पर्याय: अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय

व्युत्पत्ति: अभि+इष्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभीष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अभीष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभीष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभीष्टःअभीष्टौअभीष्टाः
द्वितीयाअभीष्टम्अभीष्टौअभीष्टान्
तृतीयाअभीष्टेनअभीष्टाभ्याम्अभीष्टैः
चतुर्थीअभीष्टायअभीष्टाभ्याम्अभीष्टेभ्यः
पञ्चमीअभीष्टात् / अभीष्टाद्अभीष्टाभ्याम्अभीष्टेभ्यः
षष्ठीअभीष्टस्यअभीष्टयोःअभीष्टानाम्
सप्तमीअभीष्टेअभीष्टयोःअभीष्टेषु
सम्बोधनहे अभीष्टहे अभीष्टौहे अभीष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभीष्ट
अभीष्ट
abhīṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभीष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. वांछित । चाहा हुआ । अभिलषित । उ॰— जो स्पर्श कर लेता कभी था पुण्य प्रेम अभीष्ट को ।— कानन॰, पृ॰ २९ ।
२. मनोनीत । पसंद का ।
३. अभिप्रेत । आश्य के अनुकूल ।
४. प्रिय (को॰) ।
५. वैकल्पिक [को॰] ।
अभीष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. मनोरथ । मनचाही बात । उ॰—'आपका अभीष्ट सिद्ध हो जायगा । (शब्द॰) ।
२. प्रिय व्यक्ति या प्रेमी ।
३. प्रचीन आचार्यों के मत से एक अलंकार जिसमें अपने इष्ट की सिद्ध दूसरे के कार्य द्बारा दिखाई जाय । यह यथार्थ में प्रहर्षण अलंकार के अंतर्गत आ जाता है । यौ॰—अभीष्टलाभ=इच्छित वस्तु की प्राप्ति । अभीष्टसिद्धि= अभीलाषित इच्छा का पूर्ण होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभी᳙ष्ट mfn. wished, desired, dear, TS. &c.
अभीष्ट m. a lover, Pañcat.; Sāh. (cf. -तम below)
अभीष्ट n. wish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (74,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभीष्ट p. p. 1 Wished, desired. --2 Dear, favourite, darling; अनभीष्टदंपत्योः Pt. 1. 175; oft. with gen. of person; H. 1. 12. --3 Optional. --ष्टः A darling. --ष्टा 1 A mistress, beloved woman. --2 Betel. --ष्टं 1 An object of desire. --2 A desirable object (अभिमत); अन्यस्मै हृदयं देहि नानभीष्टे घटामहे Bk. 20. 24. --Comp. --देवता favourite deity. --लाभः, --सिद्धिः f. gaining a desired object.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0143-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीष्ट त्रि० अभि + इष--क्त । १ वाञ्छिते, २ दयिते, ३ हृद्ये च “स्नातकं गुरुमभीष्टमृत्विजम्” माघः । “आत्मानम- खिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये” वे० सा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभीष्टं, त्रि, (अभि + इष् + कर्म्मणि क्तः ।) वाञ्छितं । तत्पर्य्यायः । अभीप्सितं २ हृद्यं ३ दयितं ४ वल्लभं ५ प्रियं ६ । इत्यमरः ॥ (“प्राणायथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा” । इति हितोपदेशः । “अभीष्टायामभूद्ब्रह्मन् पितुरत्यन्तवल्लभः” । इति विष्णुपुराणं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभीष्ट" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभीष्टअभीष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अभीष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभीष्ट 📚 ➤ चाहा हुआ,इच्छित
संस्कृत: पर्याय: अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभीष्ट 📚वांछित । चाहा हुआ । अभिलषित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभीष्ट
प्रिय (३.१.५३) — अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अभीष्ट = अभी + इष्ट कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अभीष्ट: अभि+इष्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें