🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:59:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमेध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमेध्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमेध्य

अर्थ: "जो यज्ञ के योग्य,या अनुमत न हो"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमेध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अमेध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमेध्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमेध्यःअमेध्यौअमेध्याः
द्वितीयाअमेध्यम्अमेध्यौअमेध्यान्
तृतीयाअमेध्येनअमेध्याभ्याम्अमेध्यैः
चतुर्थीअमेध्यायअमेध्याभ्याम्अमेध्येभ्यः
पञ्चमीअमेध्यात् / अमेध्याद्अमेध्याभ्याम्अमेध्येभ्यः
षष्ठीअमेध्यस्यअमेध्ययोःअमेध्यानाम्
सप्तमीअमेध्येअमेध्ययोःअमेध्येषु
सम्बोधनहे अमेध्यहे अमेध्यौहे अमेध्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमेध्य
अमेध्य
amedhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमेध्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपवित्र वस्तु । विष्ठा, मूत्र आदि । विशेष—स्मृति के अनुसार ये चीजें अमेध्य हैं—मनुष्य की हड्ड़ी शव, विष्ठा मूत्र चरबी, पसीना, आँसू, पीब, कफ, मघ, वीर्य और रज ।
२. एक प्रकार का प्रेत ।
३. अपशकुन [को॰] ।
अमेध्य २ वि॰
१. जो वस्तु यज्ञ में काम न आ सके । जैसे, पशुओं में कुत्ता और अन्नों में मसूर, उर्द आदि ।
२. जो यज्ञ कराने योग्य न हो ।
३. अपवित्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मेध्य mfn. not able or not allowed to sacrifice, not fit for sacrifice, impure, unholy, nefarious, foul, ŚBr.; Mn. &c.
अ-मेध्य (अम्), n. faeces, excrement, KātyŚr.; Mn. ix, 282; Yājñ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमेध्य a. 1 Not able or allowed to sacrifice. --2 Unfit for a sacrifice; नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ Ms. 4. 53, 56; 5. 5, 132. --3 Unholy, filthy, foul, dirty, impure; Bg. 17. 10; Bh. 3. 106. --ध्यं 1 Excrement, ordure; समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि Ms. 9. 282; 5. 126, 128; 12. 71. --2 An unlucky or inauspicious omen; अमेध्यं दृष्ट्वा सूर्यमुपतिष्ठेत Kāty. --Comp. --कुणपाशिन् a. feeding on carrion. --युक्त, --लिप्त a. smeared with ordure, foul, defiled, dirty. --लेपः smearing with ordure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमेध्य त्रि० न मेध्यम् पवित्रम् विरोधे न० त० । अपवित्रे । “अमेध्यादपि काञ्चनम्” “नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ” इति अमेध्यप्रभवानि च” इति च मनुः । २ पुरीषे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमेध्यं, क्ली, (न मेध्यं पवित्रं विरोधे नञ्समासः ।) पुरीषं । इति शब्दरत्नावली ॥ अपवित्रे त्रि ॥ (अपवित्रं । मलमूत्रादिकं वस्त । “नाग्निं मुखेनोपधमेत् नग्नां नेक्षेत च स्त्रियं । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत्” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमेध्यअमेध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमेध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमेध्य 📚 ➤ "जो यज्ञ के योग्य,या अनुमत न हो"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमेध्य 📚अपवित्र वस्तु । विष्ठा, मूत्र आदि । विशेष—स्मृति के अनुसार ये चीजें अम…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें