🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:08:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमेध्य
amedhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमेध्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपवित्र वस्तु । विष्ठा, मूत्र आदि । विशेष—स्मृति के अनुसार ये चीजें अमेध्य हैं—मनुष्य की हड्ड़ी शव, विष्ठा मूत्र चरबी, पसीना, आँसू, पीब, कफ, मघ, वीर्य और रज ।
२. एक प्रकार का प्रेत ।
३. अपशकुन [को॰] ।
अमेध्य २ वि॰
१. जो वस्तु यज्ञ में काम न आ सके । जैसे, पशुओं में कुत्ता और अन्नों में मसूर, उर्द आदि ।
२. जो यज्ञ कराने योग्य न हो ।
३. अपवित्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मेध्य mfn. not able or not allowed to sacrifice, not fit for sacrifice, impure, unholy, nefarious, foul, ŚBr.; Mn. &c.
अ-मेध्य (अम्), n. faeces, excrement, KātyŚr.; Mn. ix, 282; Yājñ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमेध्य a. 1 Not able or allowed to sacrifice. --2 Unfit for a sacrifice; नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ Ms. 4. 53, 56; 5. 5, 132. --3 Unholy, filthy, foul, dirty, impure; Bg. 17. 10; Bh. 3. 106. --ध्यं 1 Excrement, ordure; समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि Ms. 9. 282; 5. 126, 128; 12. 71. --2 An unlucky or inauspicious omen; अमेध्यं दृष्ट्वा सूर्यमुपतिष्ठेत Kāty. --Comp. --कुणपाशिन् a. feeding on carrion. --युक्त, --लिप्त a. smeared with ordure, foul, defiled, dirty. --लेपः smearing with ordure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमेध्य त्रि० न मेध्यम् पवित्रम् विरोधे न० त० । अपवित्रे । “अमेध्यादपि काञ्चनम्” “नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ” इति अमेध्यप्रभवानि च” इति च मनुः । २ पुरीषे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमेध्यं, क्ली, (न मेध्यं पवित्रं विरोधे नञ्समासः ।) पुरीषं । इति शब्दरत्नावली ॥ अपवित्रे त्रि ॥ (अपवित्रं । मलमूत्रादिकं वस्त । “नाग्निं मुखेनोपधमेत् नग्नां नेक्षेत च स्त्रियं । नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत्” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें